Các nhóm lợi ích tư ở Việt Nam

Đằng sau các chính sách của Nhà nước (chẳng hạn bảo hộ công nghiệp ôtô) luôn có những nhóm người hưởng lợi (các tập đoàn sản xuất ôtô trong nước) và những nhóm bị thiệt thòi (người tiêu dùng, các nhà nhập khẩu).

Các nhóm này có xu hướng liên kết lại thành các nhóm/tập đoàn lợi ích để cùng nhau gây ảnh hưởng “mềm” với các quan chức và bộ máy nhà nước nhằm có được đặc quyền.

Các nhóm lợi ích muốn hai thứ từ Nhà nước: các đặc lợi từ chính sách (thuế, trợ cấp, bảo hộ, quyền độc quyền…), và sự ưu ái của các quan chức thực thi chính sách (các hợp đồng với Nhà nước, sự bảo kê…). Ở phương Tây, họ sử dụng các phương thức hợp pháp, từ vận động hậu trường, tài trợ cho việc lập chính sách đến vận động phiếu bầu, phản đối qua công luận… Trong các nền chính trị không minh bạch, hình thức vận động hiệu quả nhất là mua chuộc quan chức.

Có thể chia ra hai loại: nhóm lợi ích công, vận động cho lợi ích của một số đông hoặc toàn xã hội như bảo vệ môi trường, các công đoàn, hội nông dân… và nhóm lợi ích tư, chỉ vận động cho lợi ích cục bộ của một số rất nhỏ các thành viên (như các doanh nghiệp trong một ngành đòi bảo hộ cho mình…). Chính những nhóm lợi ích tư ít thành viên nhưng có triển vọng thu lợi lớn từ việc bóp méo chính sách lại thường có khả năng cấu kết rất chặt, vì thế mà thường thành công hơn những đám đông to lớn thiếu tổ chức.

Trong nền kinh tế tập trung ở VN trước đổi mới, không tồn tại các thế lực kinh tế độc lập, đủ lớn để chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách, và đủ mạnh để ảnh hưởng lên quyết định của Nhà nước. Quyền lực Nhà nước vào thời đó tập trung cao độ, khiến sự ảnh hưởng để thay đổi chính sách (dù là có lợi cho dân chúng) cũng rất khó khăn.

Nhưng nền kinh tế thị trường càng lớn thì lợi ích thu được từ việc ảnh hưởng chính sách trở nên khổng lồ. Đương nhiên, ai trong cuộc chơi của thị trường cũng đều cảm nhận rất rõ điều này: từ giới tư bản nước ngoài, các tổng công ty, các đại gia tư nhân cho đến những tập đoàn tội phạm. Tất cả đều ra sức thâm nhập và ảnh hưởng vào bộ máy nhà nước để giành đặc lợi. Trong khi đó, bộ máy nhà nước cũng ngày bớt thống nhất, dần trở thành người đại diện của các nhóm lợi ích khác nhau. (Tuyên bố của Bộ trưởng Bộ Thương mại Trương Đình Tuyển là ví dụ điển hình của tình trạng phân hóa này: “Mỗi ngành khi đi đàm phán đều có phương án đàm phán riêng của mình mà trưởng đoàn đàm phán không biết”).

Các nhóm lợi ích tư ở VN: họ là ai?

Các tập đoàn lợi ích tư thường nhân danh lợi ích quốc gia, nhưng thực tế thì thường vì lợi nhuận của chính họ. Hiệp hội các nhà sản xuất ôtô VN (VAMA) là một tập đoàn lợi ích như thế. Được hưởng đặc lợi từ tầng tầng lớp lớp thuế và lệnh cấm đánh vào ôtô nhập khẩu, giá ôtô sản xuất ở VN luôn cao gấp 3-5 lần so với các nước. Dù thế, VAMA vẫn thường ỷ vào thế thống trị thị trường để cùng nhau nâng giá.

Mười một “đại gia” FDI trong VAMA vẫn đang cầm trịch thị trường ôtô. Có hãng ôtô nào khi đến một nước đang phát triển mà lại không vẽ ra viễn cảnh một ngành công nghiệp ôtô “hoành tráng” sánh ngang với Hàn Quốc vài thập kỷ trước?

Nhưng rốt cuộc, lợi ích dân tộc là gì sau 14 năm hi sinh lợi ích người tiêu dùng để ưu đãi các nhà tư bản (từ năm 1992 đến nay)? Dù luôn hứa hẹn nội địa hóa lên 30-40% trong vòng 10 năm, đến nay tỉ lệ nội địa hóa mà các doanh nghiệp thực hiện mới chỉ đạt 2-10%.

Dường như cầu ngoại viện bằng bảo hộ vẫn thường đưa đến những giấc mơ không thành về “công nghiệp mũi nhọn”, sau khi mang lại lợi nhuận khổng lồ cho nhà tư bản nước ngoài (và có thể cả những khoản lợi không nhỏ cho các quan chức ủng hộ nó). Dẫu sao, với ván bài ôtô, người cầm trịch cuối cùng vẫn là Chính phủ VN. Miễn là các quan chức hữu trách không bị “ảnh hưởng” bởi tập đoàn lợi ích hùng mạnh kia.

Vụ Zuellig Pharma Vietnam (ZPV) lại cho thấy sức mạnh của các nhóm tư bản nước ngoài và quyền khuynh đảo của họ với thị trường thuốc nhỏ bé của VN. ZPV là đại diện độc quyền của 27 hãng dược phẩm hàng đầu thế giới, từng phân phối 157 dòng thuốc ở VN. Trong nhiều năm, ZPV liên tục nâng giá thuốc, có loại tăng tới 60% một năm. Việc Bộ Y tế không “phát hiện” sự lũng đoạn thị trường của ZPV cho đến khi báo chí phanh phui cho thấy thế lực ngầm của ZPV. Nhưng việc Bộ Y tế rút quyền phân phối thuốc của ZPV sau đó đã chứng tỏ công ty ngoại quốc chưa kịp bám rễ vào cơ quan công quyền.

Dù sao, dẫu có mất quyền phân phối thì thế độc quyền của ZPV vẫn không suy suyển. (Các nhà nhập khẩu thuốc không thể mua được thuốc từ các hãng bào chế đã có số đăng ký cấp cho Zuellig Pharma). Quyền lực của các công ty dược phẩm khổng lồ vượt quá phạm vi một quốc gia, lợi ích của nó được các nước giàu bảo vệ nhiệt thành.

Vụ tham nhũng hàng chục triệu đôla từ việc mua bán thầu xây dựng các công trình của Petro VN cho thấy các nhóm lợi ích hình thành trong ruột của các đại công ty do Nhà nước hậu thuẫn. Các ngành công nghiệp qui mô lớn và mang tính kỹ thuật cao (dầu khí, viễn thông, ngân hàng, công nghiệp quốc phòng…) thường được coi là thiên đường của tham nhũng. Những hợp đồng khổng lồ trị giá hàng chục triệu USD nằm ngoài tầm rà quét của báo giới và dân chúng do tính chất phức tạp và “nhạy cảm” của chúng.

Chỉ có những công chức nằm sâu trong hệ thống đó mới biết rõ các ngóc ngách, có khả năng tạo ra các nhóm lợi ích rất nhỏ nhưng đủ sức móc rỗng ruột các tổng công ty hùng mạnh. Không cần dùng báo chí hay bất kỳ phương thức vận động hành lang ồn ào nào, chúng đi thẳng đến quyền lực thông qua con đường ngắn nhất: tiền.

Trái tim của các tập đoàn tham nhũng như thế nằm trong chính hệ thống. Các doanh nghiệp bên ngoài (như các công ty quốc tịch Nga liên quan) chỉ được dựng lên nhằm hợp thức hóa những nguồn lợi họ đã nhắm từ trước.

Đương nhiên, các tập đoàn lợi ích hình thành sớm nhất và có tổ chức nhất trong những ngành béo bở nhất. Nhưng trong các mảng khác của đời sống xã hội, cuộc đấu tranh giữa các nhóm lợi ích nhỏ hơn cũng không kém phần quyết liệt. Nhìn vào sự hình thành của luật về hội sau một thập kỷ tranh cãi, người ta dần hiểu rằng đây không đơn thuần là cuộc đấu tranh của các tổ chức xã hội đòi các cơ quan công quyền nới lỏng kiểm soát.

Tiến trình còn chậm vì còn những nhóm lợi ích thủ cựu (vested interest group) đang hưởng lợi từ nguyên trạng (được bao cấp cả về tài chính, tư tưởng và “thị phần”) ngăn cản các nhóm khác cởi trói. Những hội, tổ chức không thích nghi được trong nền kinh tế thị trường tìm mọi cách cản trở quá trình đổi mới. Đặc lợi của các nhóm này rất nhỏ so với những lợi ích của cải cách, nhưng những nhóm hưởng lợi từ cải cách lại không có kênh nào “mua chuộc” họ. Vì thế, các nhóm thủ cựu vận dụng mọi thứ, kể cả dựa vào ý thức hệ để bảo vệ lợi ích của mình.

Trong hệ thống giáo dục, các trường ĐH công lập vốn được hưởng các cơ sở vật chất và đội ngũ giáo viên lâu năm, vẫn tiếp tục vận động để hưởng trợ cấp hằng năm từ ngân sách. Ngay trong bộ máy hành chính, cũng lại có những tranh giành lợi ích.

Các chính quyền địa phương (thường tay trong tay với giới doanh nghiệp “tỉnh nhà”) luôn muốn giành các dự án lớn (khu công nghiệp, sân bay, hải cảng…) về cho địa phương mình (xem bài “Qui hoạch vụn: không có giải pháp”, VietNamNet, 9-10-2005). Các ngành thì muốn giữ quyền cấp phép và kiểm soát, những cỗ máy in tiền cho ngành (xem bài “Dự luật đầu tư: nhất cử nhất động đều phải đăng ký”, VietNamNet, 4-11-2005 ).

NGUYỄN AN NGUYÊN (Nghiên cứu sinh kinh tế, Rice University, USA)

Source: www.tuoitre.com.vn