Một cách ngẫu nhiên, cụm từ “nhóm lợi ích” bắt đầu xuất hiện nhiều ở Việt Nam trong thời gian vừa qua, kèm theo một hàm ý xấu. Người ta dùng cụm từ này để nhắc đến những tác động lên chính sách nhằm phục vụ cho lợi ích của một nhóm người nào đó, như doanh nghiệp lắp ráp ô tô đối chọi với lợi ích của người tiêu dùng chẳng hạn.

Thật ra, bản thân các nhóm lợi ích không xấu, không tốt – nó là một tiến trình không tránh được trên con đường phát triển xã hội khi những người có chung lợi ích tập hợp lại để có thể tác động mạnh hơn lên các chính sách kinh tế, xã hội. Chúng ta dị ứng với cụm từ “nhóm lợi ích” có lẽ vì những nhóm nhỏ nhưng được tổ chức tốt, có nguồn lực mạnh lại dễ tạo ra tác động mà thường là đi ngược với lợi ích của số đông, của xã hội nói chung.

Ngược lại, đại diện cho lợi ích của những tầng lớp dân cư đông đảo ví dụ những người mà cuộc sống bị xáo động bởi các dự án hạ tầng thiếu hiệu quả, thực hiện kéo dài, lại hầu như không tồn tại hay chỉ được đại diện gián tiếp qua những tiếng nói công luận trên báo chí.

Chúng ta dễ dàng thấy sự đối nghịch này khi xếp một bên là toàn bộ nông dân trồng lúa và một bên là các doanh nghiệp xuất khẩu lúa gạo. Con số nông dân to lớn ấy, cũng là một nhóm lợi ích, sẽ không thể nào so sánh được với con số doanh nghiệp ít ỏi vì nhóm lợi ích sau dễ có những biện pháp tác động lên người làm chính sách hơn, đặc biệt là với các doanh nghiệp nhà nước.

Để tạo lập sự cân bằng và để cụm từ “nhóm lợi ích” mang tính trung hòa, rõ ràng cần phải xây dựng một xã hội dân chủ thật sự trong đó các hội đoàn đại diện cho những tầng lớp dân cư thật sự là đại diện cho quyền lợi của họ. Hội Nông dân phải nói được tiếng nói của nông dân; Hội Người tiêu dùng thật sự bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng…

Cũng chính từ đó, chúng ta có thể thấy vai trò không thể thiếu của người trí thức trong xã hội khi tiếng nói của họ, như tiếng nói của lương tri, sẽ đại diện cho số đông thường thầm lặng, không có tiếng nói riêng.

Một ví dụ gần nhất là khi Hiệp hội Ngân hàng cứ khăng khăng duy trì trần lãi suất 11% lên nền kinh tế, gây khó khăn thêm cho việc kiềm chế lạm phát, làm méo mó quan hệ kinh tế trên thị trường tiền tệ, nhiều trí thức, chuyên gia đã lên tiếng phân tích vì sao không nên và không thể duy trì một mức trần lãi suất như thế. Tiếng nói của họ đã góp phần vào việc thay đổi chính sách đối với lãi suất như chúng ta thấy trong nửa đầu năm 2008.

Vì thế chính sách tốt nhất đối với trí thức là tạo điền kiện để họ phản biện chính sách, mà báo chí là một kênh chuyển tải quan trọng. Có lẽ những người thật sự là trí thức không bao giờ đòi hỏi những ưu ái vật chất bởi bản thân họ hoàn toàn có đủ khả năng tạo cho mình những chỗ đứng mang lại lợi ích vật chất. Điều họ cần là sự lắng nghe, cho dù không phải bất kỳ lời nói nào của người trí thức đều đúng.

Bởi, nếu chúng ta xem người dân nói chung như một nhóm lợi ích, thì chính người trí thức là tiếng nói của nhóm lợi ích này, cũng phải được đối xử bình đẳng như tiếng nói của những nhóm lợi ích khác.

Thời báo Kinh tế Sài Gòn