Vận động hành lang (sau đây dùng từ: lobby) là một từ rất phổ biến trong đời sống chính trị Mỹ, gắn liền với hoạt động của các nhóm lợi ích – hay nhóm gây áp lực. “Một khi đã đắc cử vào các cơ quan lập pháp hay hành pháp các cấp từ liên bang đến bang và địa phương, thì những thành viên Quốc hội và quan chức nhà nước sẽ bị cả một đạo quân “lobby” đông đảo bao vây và chiếu cố tận tình”. Tại Mỹ, trong nền chính trị hiện đại, lobby chính là việc dùng thế lực tiền bạc của tiền bạc để vận động và làm áp lực để Quốc hội hoặc các cơ quan nhà nước hành động theo chiều hướng phục vụ quyền lợi của tư bản. “Nói cách khác, tư bản đã bỏ tiền ra để sắp đặt người làm việc nhà nước , đôn đốc, theo dõi xem những người đó có phục vụ đúng quyền lợi của tư bản không”. Ngay cả một số cơ quan chính phủ trung ương và địa phương cũng dùng tiền bạc để lobby các nhà lập pháp. Tại thủ đô Washington, lobby là một trong năm nghề đông đảo nhất, bên cạnh các nghề làm công nhân viên chức nhà nước, ấn loát, dịch vụ pháp luật và dịch vụ du lịch. Tại đây, hiện có khoảng 5 vạn người sống bằng nghề này và đội ngũ ngày càng thêm đông đảo. Năm 1981 có 5.662 người làm lobby đăng ký hợp pháp tại Văn phòng thượng viện, đến năm 1986 đã lên tới hai vạn người, chưa kể thủ phủ các bang và các thành phố trong cả nước. Trong đội ngũ lobby, một số không ít là luật sư (ở Washington cứ 40 người dân thì có một người là luật sư) và những cựu quan chức chính phủ. Cựu Ngoại trưởng Henry Kissinger có thời kỳ làm lobby cho nước Nhật, cựu Bộ trưởng lục quân Clifford Alexander làm lobby cho một tập đoàn đầu tư Những tổ chức doanh nghiệp, công nghiệp hoặc những công ty càng lớn thì đội ngũ lobby của họ càng mạnh.

Về hình thức hoạt động, lobby không phải ở trong phòng họp, trên các phiên họp của nghị viện hay các uỷ ban của nghị viện, mà ở ngoài hành lang và hết sức phong phú bên ngoài trụ sở nghị viện với các cấp độ khác nhau. Ngoài việc chiêu đãi tiệc tùng liên miên, đưa các nghị sĩ đi chơi đâu đó bằng máy bay riêng hay mời dự hội thảo, hội nghị, những người làm lobby luôn sẵn sàng để chiều theo sở thích, ý muốn của những nhân vật quyền thế trong mọi tình huống. “Cái tục lệ dùng tiền bạc để vận động tranh cử và vận động làm luật này, luật khác, xét về bản chất, có thể sánh với tục “mua quan bán tước” trong thời phong kiến. Nó gây nhiều lạm dụng, tệ đoan và tai tiếng”. Bởi vì những luật lệ về lobby ở Mỹ rất thoáng nên không thể nào liệt kê hết các phương thức hoạt động của những kẻ “đổi chác mua bán quyền thế ” ở thủ đô Washington. Từ những kẻ chạy vòng ngoài chiêu đãi công nhân viên nhà nước ở cấp thấp, cho đến những người có vây cánh giao dịch mật thiết và kín đáo hoặc công khai với những thượng nghị sĩ và các thành viên nhà nước cấp cao.

Ở Mỹ, những lobby nhiều tiền và do đó nhiều thế lực nhất là những lobby đại diện cho các tập đoàn tư bản, tiêu biểu là:

Lobby công nghiệp quốc phòng: Có sức mạnh vô địch, chi phối Quốc hội và nhà nước. Nó đại diện cho đông đảo các công ty và các nhà thầu cực lớn, cung cấp máy bay, tàu chiến, súng, bom và mọi thứ hàng cần thiết cho quân đội Mỹ. Trong suốt thời gian của cuộc chiến tranh lạnh, đông đảo các nghị sỹ của cả hai phe đã liên hệ mật thiết với lobby của các công ty này. Trong kỳ tổng tuyển cử 1987 – 1988, những uỷ ban hành động chính trị của các công ty trong ngành công nghiệp quốc phòng đã ủng hộ trên 7 triệu đô la tiền cứng, tức là tiền ủng hộ trực tiếp cho các cá nhân là ứng cử viên Thượng viện và Hạ viện.

Lobby dầu khí: Sức mạnh chỉ sau lobby công nghiệp quốc phòng. Sau cuộc khủng hoảng vùng Vịnh năm 1990, lobby dầu khí vận động nhà nước có chính sách bao cấp để gia tăng sản xuất dầu khí trong nước nhằm giảm thiểu sự lệ thuộc vào dầu khí nhập khẩu từ Trung Đông.

Lobby phục vụ nước ngoài: Những người làm lobby phục vụ quyền lợi của chính phủ nước ngoài phải đăng ký hoạt động với nhà nước Mỹ và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật. Công việc của họ trên hai phương diện: Cố vấn cho chính phủ nước ngoài về chủ trương, chính sách và xu thế của nhà nước Mỹ đối với các vấn đề liên quan đến hai nước; vận động để Quốc hội và Tổng thống Mỹ theo đường lối hợp với nguyện vọng của chính phủ nước ngoài mà người làm lobby phục vụ. Trong lịch sử và hiện tại, rất nhiều chính phủ là khách hàng của các lobby Mỹ như Trung Quốc, Đài Loan, Thổ Nhĩ Kỳ, ăng-gô-la, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Ngày 19/12/1995, Tổng thống Mỹ đã ký ban hành đạo luật về công khai hoá hoạt động lobby (Lobbying Disclosure Act of 1995) điều chỉnh các mối quan hệ trong hoạt động lobby cả trong và ngoài nước Mỹ và quy định: “bắt buộc những người hoạt động lobby phải đăng ký, phải công khai hoá các khách hàng, các tiếp xúc, công khai hoá các vấn đề lobby và số tiền công được chi trả ”. Luật này đã có những quy định hạn chế cho những người làm lobby. Chẳng hạn, luật cấm các thượng nghị sỹ và nhân viên văn phòng thượng viện không được nhận quà hoặc chiêu đãi đáng giá trên 100 đô la mỗi người mỗi năm, cấm không được tham dự những chuyến đi giải trí do tư nhân đài thọ. Tuy nhiên, thể lệ về quà cáp và chiêu đãi cũng có tới 24 trường hợp ngoại lệ. Luật mới cũng buộc những người làm lobby mỗi năm phải báo cáo với nhà nước hai lần về số tiền họ nhận của các công ty, nhận để làm gì và thân chủ của họ là ai; và quy định rằng, bất cứ ai được trả tiền để vận động các nhà lập pháp và các quan chức chính phủ đều được coi là người làm lobby, nếu người ấy dùng ít nhất 20% thì giờ của mình để đại diện cho thân chủ trong mỗi thời gian sáu tháng. Luật cũng yêu cầu, cả những lobby không chuyên nghiệp và những người chỉ vận động với công nhân viên cấp dưới của Quốc hội hay nhà nước cũng phải đăng ký, nếu vi phạm có thể bị phạt tới 5 vạn đôla.

Như vậy, trên thực tế, lobby ở Mỹ đã và đang là một tồn tại mang tính chính trị – pháp lý – xã hội, có tác động mạnh mẽ đến Quốc hội và chính phủ Mỹ trong tất cả các công đoạn của quá trình xây dựng pháp luật và hình thành chính sách đối nội, đối ngoại, “đồng thời cũng góp phần làm suy yếu các đảng phái chính trị”[1]. Trong mối quan hệ với Quốc hội và Chính phủ, lobby Mỹ đồng thời là sự phản ánh, giám sát, kiềm chế, đối trọng của các nhóm lợi ích và nhân dân Mỹ đối với các cơ quan công quyền. Lobby không phải là một ngành quyền pháp lý mà mang tính chất xã hội nhưng về bản chất, nó là sự chia sẻ quyền lực giữa nhà nước và xã hội. Sự thừa nhận về mặt pháp lý của lobby cũng là sự minh hoạ cụ thể về tính đại diện của Quốc hội Hoa Kỳ.

Chính vì lợi ích do lobby mang lại là cực kỳ to lớn nên hiện nay, ngoài các tập đoàn tư bản Mỹ, một số tổ chức phi chính phủ cũng đang có hoạt động lobby và đáng chú ý là một số tổ chức phản động trong cộng đồng người Việt ở Mỹ cũng có những hoạt động mang tính lobby để tác động vào các chính sách không có lợi cho Việt Nam từ Quốc hội Mỹ. Chẳng hạn tìm cách ngăn cản quá trình bình thường hoá quan hệ giữa hai nước, thông qua đạo luật về vấn đề nhân quyền ở Việt Nam, hay đạo luật về chống bán phá giá cá basa Tuy nhiên, cũng có những lobby đại diện của một số công ty Mỹ đã vận động Quốc hội và Tổng thống Mỹ bỏ cấm vận kinh tế đối với Cu Ba, thúc đẩy ký hiệp định thương mại với Việt Nam.

Từ sau chiến tranh thế giới lần thứ II đến nay, các hoạt động lobby nhằm thiết lập quan hệ ngoại giao, quan hệ mậu dịch, tranh thủ đầu tư, viện trợ ở Mỹ của một số nước đã trở thành đề tài thời sự. Các cơ quan lập pháp và hành pháp Mỹ chấp nhận hoạt động này, còn các chính phủ hay các công ty, doanh nghiệp nước ngoài thì coi đây là một hoạt động tất yếu khi quan hệ với Mỹ, muốn gặt hái lợi ích từ chính quyền Mỹ, từ thị trường và từ xã hội Mỹ.

“Ở khu vực Đông Nam á, theo thông tin từ Bộ Tư pháp Mỹ cho biết, cho đến năm 2004, chỉ có Việt Nam và Lào là không có chi phí cho hoạt động lobby, còn các quốc gia và vùng lãnh thổ như Cam-pu-chia, Hồng Kông, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, My-an-ma, Sing-ga-po, Thái Lan, Phi-lip-pin đều có các khoản chi phí từ vài chục nghìn đến hàng triệu đôla cho hoạt động lobby ở Mỹ”. Mục tiêu lobby của các quốc gia này là vận động để Mỹ ủng hộ trong các mối quan hệ chính trị, thương mại quốc tế, nhất là thuế quan, hàng xuất khẩu vào Mỹ được hưởng quy chế “tối huệ quốc”, để Mỹ tách vấn đề nhân quyền theo giá trị của Mỹ ra khỏi vấn đề quan hệ kinh tế, thương mại, vấn đề mua vũ khí và kỹ thuật cao của Mỹ Bên cạnh những hoạt động lobby của chính phủ, các tập đoàn kinh tế, thương mại của các nước này cũng chi những khoản không nhỏ (có thể gấp hàng chục, hàng trăm lần chính phủ) cho các hoạt động lobby phục vụ lợi ích của chính các tập đoàn, các công ty đó ở Mỹ.

Source: www.thanhtra.gov.vn

Sự liên kết giữa các doanh nghiệp tư nhân với các quan chức nhà nước là một rủi ro rất lớn của quá trình chuyển đổi. Như một định mệnh nó là loại rủi ro dễ nhận thức, nhưng khó vượt qua.

Ở nước ta, các doanh nghiệp tư nhân đang đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong sự phát triển của đất nước. Vai trò này đã được cả xã hội ghi nhận. Trong bối cảnh như vậy, và nhân ngày doanh nhân Việt Nam (13/10) lại nói về sự liên kết của các doanh nghiệp tư nhân với các quan chức nhà nước thật chẳng khác gì cái việc “thổi tù và” trong dàn hợp xướng nhạc giao hưởng vậy.

Tuy nhiên, chuyện “thổi tù và ngược” nhiều khi chướng tai, nhưng không phải hoàn toàn vô ích. Nếu sự liên kết nói trên, còn được gọi là chủ nghĩa tư bản thân hữu (trong tiếng Anh là crony capitalism),có thể làm cho quyền lực kinh tế và quyền lực chính trị gắn kết với nhau hình thành nên một thứ mafia toàn năng thì rủi ri cho đất nước là khôn lường. Trong sự liên kết này, nhiều hợp đồng béo bở, nhiều nguồn lực quan trọng sẽ bị các quan chức tìm cách chuyển cho các công ty tư nhân quen biết. Đến lượt mình, các công ty này sẽ lại quả và cung phụng chu đáo cho các quan chức. So với các công ty của nhà nước, các công ty tư nhân có thể làm điều này một cách dễ dàng hơn và “hợp pháp” hơn. Lý lẽ thường được đưa ra là: “Tiền của tôi, tôi muốn cho ai là quyền của tôi”.

Chủ nghĩa tư bản thân hữu còn được dùng để chỉ tình trạng bố làm chính trị, còn con cái thì làm kinh tế. Gia đình giàu có lên nhanh chóng nhờ “tài kinh doanh” của những người con. Tuy nhiên, đằng sau cái “tài kinh doanh” đó bao giờ cũng thấp thoáng hình bóng của ông bố. Vị trí lãnh đạo của ông bố đã đưa lại những hợp đồng giá trị, những mối quan hệ làm ăn dễ dàng cho những người con. Chẳng mấy chốc những người con đã có thể thâu tóm hầu hết những ngành kinh tế quan trọng của đất nước.

Đất nước Indonesia dưới thời của Tổng thống Xuhactô đã từng phải đối mặt với chủ nghĩa tư bản thân hữu với những biểu hiện đặc trưng nhất. Tất cả các ngành kinh tế mũi nhọn như xuất nhập khẩu, xây dựng, ngân hàng, tài chính đều do những người con của ông Xuhactô nắm giữ. Đất nước Indonesia đã phải trả giá cho điều này bằng bạo loạn và mất ổn định về kinh tế và chính trị – xã hội như thế nào là điều tất cả chúng ta đều biết. Nước Nga dưới thời của Tổng thống Enxin là một ví dụ nhãn tiền khác. Tất cả các ngành kinh tế quan trọng của đất nước như dầu lửa, ngân hàng v.v. đã lọt vào tay những người thân quen hoặc có quan hệ “người nhà” với gia đình của Tổng thống.

Ở Việt Nam ta bao nhiêu công ty tư nhân đã phất lên nhờ sự đỡ đầu trực tiếp của các quan chức nhà nước? Có lẽ chưa nhiều. Ít nhất thì chưa đến mức mà dư luận xã hội bị đánh động. Tuy nhiên, những mối quan hệ thân thiết thì đã bắt đầu hình thành. Và không ít hợp đồng cũng đã được chuyển cho các công ty tư nhân theo sự thân quen.

Chúng ta ủng hộ sự phát triển lành mạnh của các công ty tư nhân. Nhưng đó phải là sự phát triển theo đúng quy luật cạnh tranh của thị trường chứ không phải theo mô hình của chủ nghĩa tư bản thân hữu. Ngày Doanh nhân Việt Nam là dịp để chúng ta thổi lên tiếng tù và báo động về hiểm hoạ của chủ nghĩa tư bản thân hữu đối với đất nước ta.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng

Source: vietnamnet.vn

I. Độc quyền và đa ngành

Hoạt động kinh tế gắn với lợi ích ở nhiều cấp độ: lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và lợi ích dân tộc. Nhóm lợi ích được hình thành từ tập hợp những cá nhân và tổ chức có lợi ích tương đồng trong từng lĩnh vực, ngành kinh tế, địa bàn hoạt động. Trong trường hợp lợi ích nhóm hài hòa với lợi ích dân tộc thì nhóm lợi ích có tác động tích cực đến việc thúc đẩy tăng trưởng và hiệu quả kinh tế. Ngược lại, bằng nhiều thủ đoạn từ vận động, thuyết phục, gây sức ép về chính trị, viện cớ bảo vệ lợi ích dân tộc, cho đến mua chuộc bằng tiền bạc …, nhóm lợi ích tìm cách bảo vệ lợi ích của mình bất chấp hiệu quả kinh tế – xã hội của quá trình phát triển.

Trong những năm gần đây, ở nước ta đã nổi lên nhiều vấn đề trong nền kinh tế như tình trạng thiếu điện năng, các tập đoàn đua nhau mở rộng phạm vi hoạt động ở nhiều ngành nghề, các doanh nghiệp gây áp lực với chính phủ để kéo dài bảo hộ mậu dịch; một số địa phương “phá rào”, ban hành nhiều chủ trương vi phạm luật pháp của nhà nước, trái thẩm quyền; một số Bộ sử dụng quyền và thế của mình vượt quá quy định của nhà nước. Những vấn đề đó có liên quan đến hoạt động của các nhóm lợi ích, đang làm tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích dân tộc.

Vì sao để xảy ra tình trạng thiếu điện và ai chịu trách nhiệm trước nhân dân về tình trạng đó (?). Điện năng là một loại hàng hóa, nhưng là nguồn năng lượng cho sự phát triển kinh tế; Đảng ta đã nhiều lần nhấn mạnh “điện lực phải đi trước một bước”. Đã từ lâu, việc tổ chức và quản lý ngành điện nước ta theo hướng độc quyền, không cạnh tranh và hiện tại cũng chưa có tín hiệu phá vỡ tình trạng đó, nên ngành điện là điển hình của nhóm lợi ích đang chi phối đáng kể tình hình đầu tư, sản xuất và kinh doanh trên thị trường.

Ngày 3/9/1997, Chính phủ đã phê duyệt Tổng sơ đồ giai đoạn 1996 -2000 có xét triển vọng đến 2010, với mục tiêu đến năm 2010 nước ta sẽ có tổng công suất 19.000 MW, công suất tăng thêm là 1.5260 MW; cho đến tháng 7 năm nay, gần 12 năm chỉ tăng thêm được 8.000 MW (!), đạt hơn 60% mục tiêu, bởi vì nhiều dự án điện đã bị chậm trễ (Vietnamnet 7/7/2007).

Nhằm giải quyết tình trạng thiếu điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đề nghị Chính phủ tăng giá điện để có thêm vốn đầu tư và tiết kiệm điện; giải pháp sau đã được nhân dân và doanh nghiệp đồng tình đang thực hiện; nhưng giải pháp trước không có tính thuyết phục, bởi vì ngành điện còn khá nhiều dư địa để giảm giá thành, đất nước cần ổn định giá điện để không gây tác động giây chuyền đến giá cả các sản phẩm khác. Hơn nữa, EVN đang sử dụng một lượng vốn khá lớn để đầu tư vào các lĩnh vực ngoài điện năng như xây dựng khách sạn, mà lẽ ra nên tập trung vào các dự án điện.

Tình trạng chậm trễ trong việc xây dựng các nhà máy điện đang gặp phải trở ngại lớn gắn với tư thế độc quyền của EVN. Tập đoàn này đề nghị Chính phủ không khuyến khích nhà đầu tư nước ngoài xây dựng nhà máy điện theo hình thức BOT ( Đầu tư, 13/6/2007); trong khi theo thông lệ quốc tế, BOT là phương thức thích hợp nhất cho đầu tư trong ngành điện. Chính vì sự chi phối lợi ích nhóm nên đã có một số dự án BOT không được triển khai; điển hình là năm 1998 một tập đoàn điện lực lớn của Mỹ đã được Thủ tướng Chính phủ đồng ý xây dựng dự án nhiệt điện 600 MW theo BOT; nhưng do ngành than thì đòi họ phải mua giá than cao hơn giá thị trường lúc đó, còn EVN thì chỉ cam kết mua điện với giá khá thấp, cuối cùng không thực hiện được.

Hiện nay, các dự án điện năng lớn hàng tỷ USD đang được nhiều nhà đầu tư nước ngoài đầy tiềm năng mong muốn thực hiện đồng loạt, do vậy để chủ trương của Chính phủ gia tăng tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn mức đã đạt được của năm nay, có thể là hai con số trong thập niên thứ hai của thiên niên kỷ này trở thành hiện thực, thì bài toán điện năng gần như đã có đáp số: phá vỡ tình trạng độc quyền, đặt EVN trở lại đúng vị thế là một doanh nghiệp kinh doanh điện; không được quyền quyết định về việc phát triển nguồn điện cũng như thị trường tiêu thụ điện. Chính phủ định hướng phát triển ngành điện, khuyến khích mạnh mẽ đầu tư trong nước và nước ngoài bằng những chính sách ưu đãi đặc biệt; quyết định khung giá đầu vào và đầu ra cho các dự án BOT và các hình thức đầu tư khác vào điện năng để hướng dẫn các nhà đầu tư, mà EVN cũng là một chủ thể bình đẳng với các đối tác khác.

Trên tờ Thời báo kinh tế Việt Nam ngày 4/12/2007 đưa tin hai sự kiện có liên quan đến PetroViệt Nam đáng được lưu ý: Ngày 3/12/2007 Tập đoàn này đã công bố kết quả cuộc thi kiến trúc và dự kiến sẽ xây dựng Tổ hợp khách sạn 5 sao và căn hộ lớn nhất Hà Nội với vốn đầu tư trên 500 triệu USD; Dự án nhà máy lọc dầu số 1 ở Dung Quất được đánh giá là chậm thêm 6 tháng so với dự kiến gần nhất ( nếu so với ý đồ ban đầu của Chính phủ thì chậm gần 10 năm)(!). Hai sự kiện đó là điển hình của tình trạng phổ biến của nhiều Tập đoàn kinh tế nhà nước; trong khi các công trình trọng điểm đúng chức năng thì chậm trễ kéo dài, nhưng các tập đoàn lại sẵn sàng chi hàng trăm triệu USD đầu tư vào nhiều dự án trong các lĩnh vực khác.

Tập đoàn Công nghiệp tàu thuỷ Việt Nam (Vinashin) sau khi được Chính phủ phân bổ 750 triệu USD trái phiếu quốc tế, đã đầu tư đồng thời nhiều dự án lớn cả trong công nghiệp đóng tàu và vào các ngành khác. Không ít chuyên gia lo ngại rằng, chúng ta có quá ít thời gian để đánh giá kỹ hiệu quả kinh tế của các dự án đó. Giáo sư David Dapice, môt chuyên gia kinh tế người Mỹ đã có mặt tại Việt Nam từ khi bắt đầu đổi mới, rất am hiểu tình hình kinh tế nước ta đã đưa ra một cảnh báo với Vinashin rằng, trong khi một xưởng đóng tàu hiện đại 120 nghìn tấn đang được xây dựng ở Ấn Độ với vốn đầu tư 90 triệu USD, thì Vinashin cần đến 150 triệu USD (Tienphong Online, 19/6/2006 ).

Tập đoàn than và khoáng sản cũng không phải là ngoại lệ. Ngày 29/1/2003, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch khai thác than đến năm 2010 là 22 -24 triệu tấn và 2020 là 29 -30 triệu tấn; dựa trên đánh giá trử lượng than của nước ta không nhiều, cần phải bảo đảm cung ứng nhu cầu đang gia tăng trong nước, chỉ dành phần nhỏ để xuất khẩu. Trong khi đó, năm 2007 sản lượng khai thác than là 40 triệu tấn, gần gấp đôi con số quy hoạch của năm 2010; trong đó hơn một nửa là xuất khẩu, cho dù có kim ngạch khoảng 800 triệu USD, nhưng đất nước cũng phải bỏ ra lượng ngoại tệ khá lớn để nhập điện. Điều đáng mừng là gần đây Chính phủ đã có chủ trương hạn chế và giảm xuất khẩu than.

Đảng và Nhà nước thì muốn doanh nghiệp của mình đóng vai trò chủ đạo trong từng ngành kinh tế; việc hình thành các Tập đoàn cũng hướng vào mục tiêu đó, mặc dù hiện đang có những băn khoăn chính đáng về tính đúng đắn của chủ trương này; tuy vậy điều đáng tiếc là một số Chủ tịch và Tổng giám đốc các Tập đoàn chưa thực sự quan tâm đến việc xây dựng Chiến lược kinh doanh phù hợp với sự phát triển của thị trường trong nước và thị trường quốc tế của ngành và lĩnh vực kinh doanh chính của họ, mà rất thích đầu tư vào nhiều ngành và lĩnh vực kể cả ngân hàng, bảo hiểm trong khi vốn và nguồn nhân lực thì có hạn, lại chưa có tầm nhìn trung hạn và dài hạn.

Đã đến lúc các vị lãnh đạo tập đoàn cần lưu ý đến các số liệu điều tra hàng năm của Tổng cục thống kê về tình hình hoạt động của doanh nghiệp được in thành những tập sách dày nhiều trăm trang và tài liệu của Kiểm toán nhà nước công bố để thấy hết tình trạng đáng báo động về hiệu quả kinh tế của không ít doanh nghiệp nhà nước.

II. Làm gì để hạn chế tiêu cực của nhóm lợi ích

Người dân Việt Nam đang chịu đựng một nghịch lý, thu nhập còn thấp nhưng giá ô tô thì thuộc loại cao nhất thế giới (!). Những nhà hoạch định chính sách cần phải suy nghĩ một cách nghiêm túc về nghịch lý đó; chứ không phải chỉ bằng một vài giải pháp như giảm thuế nhập khẩu và gây sức ép với nhà sản xuất như Bộ Tài chính đã thực hiện. Là một nước công nghiệp hóa sau, nước ta cần học hỏi kinh nghiệm thành công của nhiều nền kinh tế mới ở châu Á như Hàn Quốc, Đài Loan; mở cửa thị trường, hội nhập quốc tế chứ không phải là kéo dài chính sách bảo hộ mậu dịch để gia tăng tỷ lệ nội địa hóa trong điều kiện mỗi nhà sản xuất chỉ có sản lượng tính từng trăm, hoặc nghìn ô tô/năm. Trong điều kiện toàn cầu hóa, Việt Nam cần coi trọng việc tham gia hệ thống sản xuất quốc tế, đầu tư tới hạn vào sản xuất linh kiện sản phẩm để đạt đến quy mô đủ lớn, cung ứng cho các nhà sản xuất thế giới; khi thị trường đã có dung lượng đủ lớn thì tự khắc sẽ chuyển sang sản xuất sản phẩm cuối cùng trong chuỗi giá trị.

Làm thế nào để nhóm lợi ích không thể chi phối, gây tác động tiêu cực đến lợi ích dân tộc (?).

1) Trước hết và quan trọng nhất là chính sách và luật pháp nhà nước phải được hình thành trên cơ sở lợi ích dân tộc, không để các nhóm lợi ích chi phối trong quá trình xây dựng, thông qua và thực hiện. Trong đó cần đặc biệt lưu ý đến chính sách và luật pháp chuyên ngành là mảnh đất mà các nhóm lợi ích quan tâm nhiều nhất, bởi vì trực tiếp tác động đến mọi hoạt động của họ. Các doanh nghiệp được quyền và được tạo điều kiện tham gia quá trình hình thành chính sách và luật pháp, nhưng việc quyết định phải do Nhà nước, để bảo đảm tính khách quan thông qua cơ chế và quá trình thực hiện vì lợi ích chung.

2) Cho đến nay, quy hoạch phát triển từng ngành được giao cho các tập đoàn hay tổng công ty nhà nước xây dựng, sau đó trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt. Tình trạng đó đã tạo ra ưu thế cho các nhóm lợi ích khi họ được trao quyền quyết định sự phát triển từng ngành, lĩnh vực của cả quốc gia (!). Đó là di sản của cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu mà sau hơn 20 năm nước ta đổi mới theo cơ chế thị trường vẫn còn được duy trì; trong khi các doanh nghiệp nhà nước khó có đủ tầm nhìn, năng lực và điều kiện để dự báo tình hình và lập quy hoạch phát triển cho cả nước. Thiết nghĩ, đã đến lúc phải trả lại việc quy hoạch ngành cho các cơ quan dự báo và các viện nghiên cứu thực hiện phù hợp với nguyên tắc thị trường và xu hướng hội nhập quốc tế. Tập đoàn, tổng công ty nhà nước trở lại đúng vị thế của họ, kinh doanh bình đẳng trên thị trường.

3) Kinh nghiệm của thế giới đã chỉ ra rằng, các tập đoàn lớn thường có xu hướng tạo ra tình trạng độc quyền bằng nhiều hình thức như thôn tính, sáp nhập, mua lại; đã có nhiều Chính phủ can thiệp bằng mệnh lệnh không cho phép một số trường hợp được thực hiện, để bảo đảm nguyên tắc cạnh tranh trên thị trường. Nhiều tập đoàn ở nước ta mới được hình thành, nhưng đã bắt đầu có những biểu hiện lợi dụng danh nghĩa đóng ” vai trò chủ đạo” để tạo thế độc quyền, sử dụng thương hiệu trong “liên kết”. Tình trạng đó cần được các cơ quan nhà nước lưu ý để có cơ chế thích ứng trong việc điều tiết thị trường, bảo đảm cạnh tranh, chống độc quyền trong mọi ngành và lĩnh vực hoạt động.

4) Các dự án được thực hiện bằng vốn ngân sách nhà nước cần được triển khai đúng với quy định pháp luật về đấu thầu, xét thầu và cấp vốn đầu tư bảo đảm tính công khai và minh bạch; không thiên vị dành ưu tiên cho doanh nghiệp nhà nước; cũng như cần có cơ chế để có thể thực hiện việc giám sát của các cơ quan thanh tra và nhân dân. Trong việc thực hiện cam kết WTO thì chi tiêu chính phủ là một vấn đề đã được nước ta cam kết; do vậy cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành để phù hợp với thông lệ quốc tế, cũng nhằm bảo đảm tiết kiệm và hiệu quả cho đất nước.

Nhóm lợi ích hình thành một cách khách quan; nền kinh tế càng phát triển thì hoạt động các nhóm lợi ích càng trở nên mạnh mẽ vì họ có đủ vị thế, phương tiện vật chất, kênh quan hệ để thực hiện mục tiêu. Các cơ quan nhà nước cần và có thể thông qua cơ chế, chính sách, luật pháp bảo đảm lợi ích nhóm chính đáng; đồng thời hướng vào phục vụ lợi ích dân tộc; không để nhóm lợi ích chi phối trong quá trình ra quyết định, gây thiệt hại cho lợi ích chung.

GS – TSKH Nguyễn Mại

Source: www.vir.com.vn

Gần đây nói tới việc đẩy nhanh quá trình tư nhân hóa, giảm tỉ trọng cổ phần của nhà nước trong các doanh nghiệp cổ phần. Vì vậy việc tìm hiểu kinh nghiệm tư hữu hóa (THH) của nước Nga là một việc hết sức cần thiết và có ý nghĩa thiết thực.

Trước hết, cần phải nói ngay, THH và cổ phần hóa là hai khái niệm khác nhau. Cổ phần hóa là quá trình chuyển đổi cơ cấu quản trị: từ doanh nghiệp nhà nước sang doanh nghiệp cổ phần. Còn THH là quá trình chuyển đổi sở hữu: từ sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể sang sở hữu tư nhân. Như vậy, cổ phần hóa và THH sẽ có điểm gặp nhau khi quá trình thay đổi cơ cấu quản trị làm chuyển đổi cơ cấu sở hữu từ nhà nước sang tư nhân. Hiện nay, quá trình tư nhân hóa ở nước ta chưa diễn ra mạnh mẽ, nhưng đây sẽ là một làn sóng tất yếu trong tương lai không xa. Vì không cần chứng minh thì ai cũng biết sở hữu tư nhân là động lực cơ bản để phát triển kinh tế thị trường.

Tư hữu hóa ở Nga
Nhận thức rõ điều này, Chính phủ Nga ngay trong giai đoạn đầu cải cách 1990-1994 đã xem THH là một trong 4 nhiệm vụ cơ bản. Tuy nhiên, ngay từ đầu công cuộc THH ở Nga đã gây nhiều tranh cãi. Các nhà cải cách đứng trước hai lựa chọn. Một, sẽ tiến hành THH từ từ, từng bước, trao tài sản vào tay chủ sở hữu mới, thực sự sử dụng tài sản hiệu quả, với giá cao nhất có thể. Hai, tiến hành THH “chớp nhoáng”, nhanh chóng, phân phát không tài sản quốc hữu cho toàn dân. Dĩ nhiên, ai cũng hiểu cách làm thứ nhất sẽ mang lại cho quốc gia nhiều lợi ích hơn, nhưng nó lại đòi hỏi thời gian và một hệ thống chính trị ổn định. Cả hai thứ mà vào thời điểm đó (1990-1991) nước Nga non trẻ đều không có. Dưới nhiều áp lực về kinh tế, chính trị, thậm chí không ngoại trừ động cơ cá nhân và tác động mạnh mẽ của phương Tây, các nhà cải cách trẻ ở Nga đã quyết định lựa chọn phương án hai.

Kết quả là từ năm 1992-1994 trên toàn Nga đã có 125.514 doanh nghiệp nhà nước đăng ký THH, trong đó đã thực hiện chuyển đổi sở hữu được 88.814 doanh nghiệp. Nhà nước thu về 760 tỷ rúp (tương đương – 3.7 tỷ USD với giá cuối năm 1992) – một con số quá ít ỏi so với giá trị thực của tổng tài sản đã đưa ra chào bán. Sở hữu của nhà nước được chia nhỏ cho một nhóm người, tạo nên một giới kinh tế thượng lưu bao gồm các nhà tài phiệt và các ông trùm kinh tế “đen”. Có thể nhận thấy rõ điều này khi phân tích dữ liệu về thu nhập và tích luỹ xã hội. Theo đó 5% dân số thuộc tầng lớp giàu và rất giàu chiếm 73% tích luỹ toàn xã hội và 80% ngoại tệ lưu hành dưới dạng tiền mặt. Chênh lệch trong thu nhập giữa tầng lớp giàu – nghèo có lúc lên đến hàng nghìn lần (1360 lần theo số liệu năm 1997). Việc hóa giá các tài sản quốc gia, cố tình tạo quá trình phá sản ảo để giảm giá thành các nhà máy, tổ hợp kinh tế nhà nước đã trở thành bước đi quen thuộc của quá trình THH. Ví dụ: Tập đoàn khí đốt lớn nhất thế giới ROS “Gazprom” được định giá khoảng 300 tỷ rúp (tương đương 12 tỷ USD, trong khi giá của công ty Mỹ tương đương “Chevron Corp.” là 123 tỷ); ngân hàng tín dụng “Sberbank”, với hàng nghìn chi nhánh trên khắp nước Nga được đánh giá bằng 230 triệu USD, trong khi chi phí ngân hàng này bỏ ra để xây dựng trụ sở chính tại đường 60 năm Cách mạng tháng 10, Matxcơva (chỉ là một trong hàng nghìn trụ sở) đã vượt quá con số 300 triệu USD (!!!).

Điều đáng lưu ý là quá trình THH đã đưa đến kết cục: toàn bộ số lợi tức từ sử dụng tài nguyên thiên nhiên của Nga tập trung trong tay các nhà tài phiệt, các tập đoàn tài chính thân Chính phủ hoặc các tổ chức kinh tế “đen” – lực lượng này chiếm khoảng 7-10% dân số đất nước.

Bài học cho Việt Nam
Tất nhiên, hoàn cảnh kinh tế, chính trị của nước ta hôm nay khác nhiều so với nước Nga vào những năm 1990. Nhưng không phải vì thế mà chúng ta không học hỏi được gì từ những kinh nghiệm xương máu trong quá trình THH của nước Nga xa xôi. Những bài học đó là gì?

THH chỉ là công cụ chứ không thể là mục đích. THH trên con đường phát triển kinh tế thị trường, tự do hóa thương mại và hội nhập quốc tế là công việc tất yếu cần làm. Nhưng THH chỉ là một trong số nhiều công cụ để chúng ta tìm và tạo cho được các chủ sở hữu làm việc hiệu quả vì lợi ích cộng đồng. Việc chúng ta quên đi nhiệm vụ chính của quá trình THH là tìm cho được chủ sở hữu có đủ năng lực sử dụng tài sản quốc gia hiệu quả nhất là một sai lầm nghiêm trọng.
Muốn THH thành công cần thiết lập được một cơ chế định giá tài sản minh bạch và công khai. Việc hàng nghìn doanh nghiệp nhà nước của Nga đã được định giá thấp hơn hàng chục lần so với giá trị thực khi đem ra đấu giá là một minh chứng hùng hồn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với hoàn cảnh kinh tế nước ta hiện nay. Các bạn chắc còn nhớ kết quả xếp hạng về chỉ số minh bạch của thị trường bất động sản (REIT-2006) do LaSalle Investment Management/Jones Lang LaSalle công bố cách đây không lâu. Theo đó, Việt Nam được xếp vào hàng thấp nhất của khu vực châu Á- Thái Bình Dương, đạt 4.69 điểm – thuộc loại không minh bạch (hạng dưới cùng của bảng xếp hạng). Mà bất động sản chỉ là một lĩnh vực trong vô số các lĩnh vực “nhạy cảm” khác còn chưa có điều kiện và khả năng để xếp hạng như: đầu tư, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm…

Tích lũy tư bản và trách nhiệm đối với lợi ích cộng đồng. Nếu chính phủ không hình thành được một cơ chế kiểm soát hữu hiệu thì có thể dễ dàng hình thành lên một lớp chủ sở hữu tư nhân mới, giàu có nhưng chỉ biết lo cho túi tiền của mình và hoàn toàn vô trách nhiệm (nếu không nói là quay lưng lại) với sự phát triển của cộng đồng. Điều này đặc biệt rất dễ xảy ra nếu một lúc nào đó chúng ta quyết định THH các doanh nghiệp khai thác tài nguyên thiên nhiên. Lợi tức có được từ khai thác khoáng sản sẽ không quay lại phục vụ cộng đồng mà thông thường sẽ được chuyển ra nằm im tích lũy ở các ngân hàng nước ngoài.

Chỉ giao tài sản vào tay những người chủ hiểu, quí trọng và biết cách ứng xử với tài sản. Mơ ước sau một đêm sẽ hình thành hơn 40 triệu chủ sở hữu của A. Chubaiz đã không thể thành hiện thực, bởi một lý do hết sức đơn giản. Làm chủ cũng là một nghề, mà là một nghề không đơn giản. Muốn làm chủ hiệu quả thì ngoài rất nhiều yếu tố cần thiết khác, người chủ trước hết phải biết quí trọng và hiểu được giá trị tài sản mà mình đang sở hữu. Và quan trọng hơn chính anh ta phải bỏ sức lao động ra để có được tài sản đó.

Quan hệ giữa nhóm lợi ích, giới quan chức và người dân. THH là một quá trình phức tạp, liên quan đến những tài sản khổng lồ. Lợi ích càng nhiều, nhóm lợi ích càng đa dạng và phong phú. Kết quả THH sẽ biến dạng hoàn toàn nếu các nhóm lợi ích cá nhân này phối hợp chặt chẽ, cùng chia sẻ quyền lợi với giới quan chức tham nhũng. Tài sản quốc gia sẽ dễ dàng trao không một cách đàng hoàng vào tay chủ sở hữu mới bất chấp lợi ích cộng đồng. Quá trình THH ở Nga đã diễn ra gần như thế và kết quả thế nào thì các bạn đã thấy. Và đây cũng là điều mà chúng ta lo ngại nhất. Nền kinh tế thiếu minh bạch, tham nhũng không thể đẩy lùi, vận động hành lang trục lợi ngấm ngầm nhưng mạnh mẽ… đó là những dấu hiệu của một môi trường không thuận lợi chút nào cho quá trình THH.

Có thể thấy, quá trình THH ở nước ta hiện nay đang đi theo một lộ trình khác hẳn với nước Nga. Nhưng như thế không có nghĩa là chúng ta sẽ không gặp phải những vấn đề như người Nga đã từng gặp.

Nguyễn Văn Minh

Source: www.tiasang.com.vn

1. Viet Nam Chamber of Commerce and Industry (VCCI)
Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam

Address: 9 Dao Duy Anh Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3574 2022
Fax: (+844) 3574 2017
Email: webmaster@vcci.com.vn
Website: www.vcci.com.vn

2. Viet Nam Cooperative Alliance (VCA)
Liên minh Hợp tác xã Việt Nam

Address: 77 Nguyen Thai Hoc Street, Ba Dinh District, Ha Noi
Tel: (+844) 3843 1689
Fax: (+844) 3843 1883
Email: admin@vca.org.vn
Website: www.vca.org.vn

3. Viet Nam Leather and Footwear Association (LEFASO)
Hiệp hội Da – Giầy Việt Nam

Address: 160 Hoang Hoa Tham Street, Tay Ho District, Ha Noi
Tel: (+844) 3728 1560
Fax: (+844) 3728 1561
Email: hhdg@hn.vnn.vn
Website: www.lefaso.org.vn

4. Viet Nam Coffee and Cocoa Association (VICOFA)
Hiệp hội Cà Phê – Ca cao Việt Nam

Address: 5 Ong Ich Khiem, Ha Noi
Tel: (+844) 3733 6520, 3845 2818
Fax: (+844) 3733 7498
Email: vicofa@hn.vnn.vn, vicofa@hcm.vnn.vn
Website: www.vicofa.org.vn

5. Viet Nam Association of Seafood Exporters and Producers (VASEP)
Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt  Nam

Address: An Phu, District 2, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 6281 0430
Fax: (+848) 6281 0438
Email: vasep-org@hcm.vnn.vn, vasep@fpt.vn
Website: www.vasep.com.vn

6. Viet Nam Textile and Apparel Association (VITAS)
Hiệp hội Dệt – May Việt Nam

Address: 25 Ba Trieu Street, Hoan Kiem District, Ha Noi
Tel: (+844) 3934 9608
Fax: (+844) 3826 2269
Email: vitashn@hn.vnn.vn
Website: www.vietnamtextile.org

7. Viet Nam Timber and Forest Product Association (VIETFOREST)
Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam

Address: 10/14A, Trung Hoa, Cau Giay District, Ha Noi
Tel: (+844) 3783 3017
Fax: (+844) 3783 3016
Email: vifores@fpt.vn, infor@vietfores.org
Website: www.vietfores.org

8. Viet Nam Rubber Association (VRA)
Hiệp hội Cao su Việt Nam

Address: 236 Nam Ky Khoi Nghia Street, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3932 2605
Fax: (+848) 3932 0372
Email: vra@vnn.vn
Website: www.vra.com.vn

9. Viet Nam Plastics Association (VPAS)
Hiệp hội Nhựa Việt Nam

Address: 180-182 Ly Chinh Thang Street, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 6290 5017
Fax: (+848) 6290 5021
Email: info@vpas.vn
Website: www.vpas.vn

10. Viet Nam Electronic Industries Association (VEIA)
Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam

Address: 11B Phan Huy Chu Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3933 2845
Fax: (+844) 3933 2846
Email: veia-vn@hn.vnn.vn
Website: www.veia.org.vn

11. Viet Nam Association of Mechanical Industry (VAMI)
Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam

Address: 4 Trieu Quoc Dat Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3936 8503
Fax: (+844) 3936 8504
Email: vphh@vami.com.vn
Website: www.vami.com.vn

12. Viet Nam Association for Anti-counterfeiting and Trademark Protection (VATAP)
Hiệp hội chống hàng giả và bảo vệ thương hiệu Việt Nam

Address: 91 Dinh Tien Hoang Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3936 3289
Fax: (+844) 3936 3290
Email: support@hanghoavathuonghieu.com.vn
Website: www.hanghoavathuonghieu.com.vn

13. Viet Nam Standard and Consumer Association (VINASTAS)
Hội tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng  Việt  Nam

Address: 214/22 Ton That Tung, Ha Noi
Tel: (+844) 3852 7769
Fax: (+844) 3852 7769
Email: info@nguoitieudung.com.vn
Website: www.nguoitieudung.com.vn

14. Viet Nam Association of Rural Industrial Small and Medium Enterprises (VARISME)
Hiệp hội doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành nghề nông thôn Việt  Nam

Address: 109 Truong Chinh Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3868 8908
Fax: (+844) 3868 8908
Email: vn_varisme@vnn.vn
Website: www.varisme.org.vn

15. Viet Nam Tea Association (VITAS)
Hiệp hội chè Việt Nam

Address: 92 Vo Thi Sau, Ha Noi
Tel: (+844) 3625 0908
Fax: (+844) 3625 1801
Email: vitas@fpt.vn
Website: www.vitas.org.vn

16. Handicraft And Wood Industry Association (HAWA)
Hiệp hội Ch̀ế biến gỗ và Thủ công mỹ nghệ TP. Hồ Chí Minh

Address: 81-83 Nguyen Cong Tru Street, District 1, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3914 3770
Fax: (+848) 3404 2465
Email: hawa@hcm.fpt.vn
Website: www.hawa.com.vn

17. Viet Nam Silk Association
Hiệp hội Lụa Việt Nam
Address: 18B Quang Trung, Bao Loc Town, Lam Dong Province
Tel: (+8463) 386 3310
Fax: (+8463) 371 7145

18. Viet Nam Fruit Association (VINAFRUIT)
Hiệp hội rau quả Việt Nam

Address: 58 Nguyen Binh Khiem Street, Distrist 1, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3829 6098
Fax: (+848) 382 96098
Email: vinafruit@hcm.vnn.vn
Website: www.vinafruit.com

19. Viet Nam Steel Association (VSA)
Hiệp hội Thép  Việt Nam

Address: 7th Floor, 91 Lang Ha Street, Ha Noi
Điện thoại: (+844) 3514 6230
Fax: (+844) 3514 5113
Email: hiephoithepvn@hn.vnn.vn
Website: www.vsa.com.vn

20. Viet Nam Pulp and Paper Association (VPPA)
Hiệp hội  Giấy và Bột giấy  Việt  Nam

Address: 18C Pham Dinh Ho Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3821 0455
Fax: (+844) 3971 8684
Email: vietnampaper@hn.vnn.vn
Website: www.vppa.vn

21. Viet Nam National Cement Association (VNCA)
Hiệp hội Xi măng Việt Nam

Address: 37 Le Dai Hanh, Hai Ba Trung District, Ha Noi
Tel: (+844) 3974 0917
Fax: (+844) 3974 0918
Email: cemass@fpt.vn
Website: www.vnca.org.vn

22. Vietnam Food Association (VFA)
Hiệp hội Lương thực  Việt Nam

Address: 210 Nguyen Thi Minh Khai Street, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3930 2614
Fax: (+848) 3930 2704
Email: vietfood@hcm.vnn.vn
Website: www.vietfood.org.vn

23. Vietnam Cashew Association (VINACAS)
Hiệp hội Điều Việt Nam

Address: 135 Pasteur Street, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3824 2136
Fax: (+848) 3824 2138
Email: info@vinacas.com.vn
Website: www.vinacas.com.vn

24. Viet Nam Sugar Association
Hiệp hội Đường Việt Nam

Address: 1B Ngoc Ha Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3733 9896
Fax: (+844) 3733 9896

25. Viet Nam Pepper Association (VPA)
Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam

Address: 4th Floor, 135A Pasteur, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3823 7288
Fax: (+848) 3822 3901
Email: hotieuvietnam@vnn.vn

26. Viet Nam Fertilizer Association (FAV)
Hiệp hội Phân bón  Việt Nam

Address: 37 Nguyen Khang, Cau Giay District, Ha Noi
Tel: (+844) 3784 7174
Fax: (+844) 37847164
Email: tht1@fpt.vn
Website: www.hth.com.vn

27. Viet Nam Mecatronics Association
Hiệp hội tự động hóa Việt  Nam

Address: 184 Thai Thinh Street, Dong Da District, Ha Noi
Tel: (+844) 3853 1681
Fax: (+844) 3853 0683
Email: tudonghoa@hn.vnn.vn

28. Viet Nam Bicycle and Motocycle Association (VBMA)
Hiệp hội Xe máy – Xe đạp Việt Nam

Address: 231 Ton Duc Thang Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3851 2522
Fax: (+844) 3851 7617
Email: vbma@hn.vnn.vn

29. Viet Nam Building Ceramic Association (VIBCA)
Hiệp hội gốm sứ xây dựng Việt Nam

Address: Lane 235 Nguyen Trai Street, Thanh Xuan District, Ha Noi
Tel: (+844) 3858 4949
Fax: (+844) 3558 0824
Email: vibca@viettel.com.vn
Website: www.vnceramic.org.vn

30. Viet Nam Association of Liquor, Beer and Beverage
Hiệp hội Bia – Rượu – Nước giải khát Việt Nam

Address: 94 Lo Duc Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3821 8433
Fax: (+844) 3821 8433
Email: hhbrvn@fpt.vn
Website: www.vba.com.vn

31. Viet Nam Pharmaceutical Companies Association (VNPCA)
Hiệp hội Doanh nghiệp dược Việt Nam

Address: 4th floor, Block B, 138B Giang Vo Street, Ba Dinh District, Ha Noi
Tel: (+844) 3846 5223
Fax: (+844) 3846 5224
Email: vnpca@fpt.vn
Website: www.vnpca.gov.vn

32. Viet Nam Banks Association (VNBA)
Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam

Address: 193 Ba Trieu Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3821 8733
Fax: (+844) 3974 2309
Email: info@vnba.org.vn
Website: www.vnba.org.vn

33. Association of Vietnamese Insurers (AVI)
Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam

Address: 8th Floor, 141 Le Duan Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3942 8106
Fax: (+844) 3942 2601
Email: hhbaohiem@hn.vnn.vn
Website: www.avi.org.vn

34. Viet Nam Association of Financial Investors (VAFI)
Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính Việt Nam

Address: Suite 1404, 17T4, Trung Hoa Nhan Chinh, Thanh Xuan District, Ha Noi
Tel: (+844) 3251 0985
Fax: (+844) 3251 0985
Email: office@vafi.org.vn
Website: www.vafi.org.vn

35. Viet Nam Association of Small and Medium Enterprises (VINASME)
Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam

Address: 12, Lot A, Tran Duy Hung Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3556 4499
Email: admin@vinasme.com.vn
Website: www.vinasme.vn

36. Viet Nam Association of Craft Villages (VICRAFTS)
Hiệp hội làng nghề Việt Nam

Address: 14, Lane 2, Hoa Lu Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3974 5347
Fax: (+844) 3974 5347
Email: nganhnghett@yahoo.com
Website: www.vicrafts.com, www.vietcraftb2b.com

37. Viet Nam E-Commerce Association (VECOM)
Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam

Address: Room 410, 25 Ngo Quyen Street, Ha Noi
Tel: (+844) 2220 5188
Fax: (+844) 2220 5188
Email: office@vecom.vn
Website: www.vecom.vn

38. Viet Nam Tourism Association (VITA)
Hiệp hội Du lịch Việt Nam

Address: 38 Yet Kieu Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3942 7620
Fax: (+844) 3942 7621
Email: vtoa@hn.vnn.vn
Website: www.vita.vn

39. Viet Nam Association of Construction Contractors (VACC)
Hiệp hội các nhà thầu xây dưng Việt Nam

Address: Suite 706, A Building, Hacinco Village, Hong Lien Street, Thanh Xuan District, Ha Noi
Tel: (+844) 3558 9925
Fax: (+844) 3558 9924
Email: vacc@hn.vnn.vn

40. Viet Nam Association for Oil Essentials and Cosmetic Material
Hiệp hội tinh dầu và mỹ phẩm Việt Nam

Address: 64 Truong Dinh Street, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3932 2247

41. Viet Nam Freight Forwarders Association (VIFFAS)
Hiệp hội giao nhận kho vận Việt Nam

Address: 8th Floor, 171 Vo Thi Sau Street, District 3, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3932 2791
Fax: (+848) 3932 2791
Email: viffas-hcm@vnn.vn
Website: www.viffas.org.vn

42. Viet Nam Packaging Association (VINPAS)
Hiệp hội bao bì Việt Nam

Address: 159 Kinh Duong Vuong Street, District 6, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3751 2561 (Ext 106)
Fax: (+848) 3751 2562
Email: hhbbvn@hcm.vnn.vn
Website: www.vinpas.vn

43. Viet Nam Seaports Association (VPA)
Hiệp hội Hải cảng Việt Nam

Address: 3 Nguyen Tat Thanh, District 4, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3940 1030
Fax: (+848) 3940 0168
Email: vpa@hcm.vnn.vn
Website: www.vpa.org.vn

44. Viet Nam Real Estate Association (VNREA)
Hiệp hội Bất động sản Việt Nam

Address: Area D, Thang Long International Village, Cau Giay District, Ha Noi
Email: batdongsanvietnam@batdongsanvietnam.net.vn
Website: www.batdongsanvietnam.net.vn

45. Viet Nam Software Association (VINASA)
Hiệp hội Doanh nghiệp phần mềm Việt Nam

Address: 5th Floor, Center of Science – Technology & Vietnam Youth Talent, 7 Xa Dan Street, Dong Da District, Ha Noi
Tel: (+844) 3577 2336
Fax: (+844) 3577 2337
Email: vinasa01@hn.vnn.vn
Website: www.vinasa.org.vn

46. Viet Nam Ship Agents and Brokers Association (VISABA)
Hiệp hội Đại lý và Môi giới Hàng hải Việt Nam

Address: 62/5 Thach Thi Thanh, Tan Dinh Ward, District 1, Ho Chi Minh City
Tel: (+848) 3820 1392
Fax: (+848) 3820 6540
Email: visaba@vnn.vn
Website: www.visaba.org.vn

47. Viet Nam Shipowners’ Association

Address: 16th Floor, Ocean Park building, 1 Dao Duy Anh Street, Ha Noi
Tel: (+844) 3577 0825
Fax: (+844) 3577 0850

48. Viet Nam Association of Manpower Supply (VAMAS)
Hiệp hội xuất khẩu lao động Việt Nam

Address: 73 Nguyen Hong Street, Dong Da District, Ha Noi
Tel: (+844) 3776 3315
Fax: (+844) 3776 3312
Email: vamas@vnn.vn
Website: www.vamas.com.vn

49. Viet Nam Advertising Association (VAA)
Hiệp hội quảng cáo Việt Nam

Address: 6th floor, Savina Building, 1 Dinh Le Street, Ha Noi
Email: info@vaa.org.vn
Website: www.vaa.org.vn

50. Viet Nam Marketing Association (VMA)
Hiệp hội Marketing Việt Nam

Address: 6/1/7 Kim Dong Street, Hoang Mai District, Ha Noi
Tel: (+844) 3664 9668
Fax: (+844) 3664 9667
Email: info@marketingvietnam.org
Website: www.marketingvietnam.org

51. Viet Nam Lawyers Association (VLA)
Hội luật sư Việt Nam

Address: A2-261 Thuy Khue Street, Ha Noi
Tel: (+844) 8474830
Fax: (+844) 8474831
Email: vla@fpt.vn

Theo thông lệ, giá gas trong nước chỉ tăng hoặc giảm vào đầu mỗi tháng khi giá hợp đồng (giá CP) được nhà cung cấp chính trên thị trường là Saudi Aramco chốt lại.

Căn cứ vào giá nhập khẩu này, các công ty trong nước tính toán và công bố giá một lần để ổn định thị trường, nhưng thông lệ này gần đây bị phá vỡ. Giá cả lên xuống thất thường.

Giá xăng dầu tăng làm cước vận chuyển tăng, trước đây chưa tăng đúng mức, hay giá thế giới dự kiến sẽ tăng… là những lý do được các doanh nghiệp đưa ra để giải thích cho việc tăng giá của mình. Nhưng dù giải thích thế nào thì vẫn là chuyện chạy đua vào cuộc tăng, giảm giá thay vì cải thiện dịch vụ để tăng sức cạnh tranh. Một doanh nghiệp trong ngành gas ví chuyện tăng giá này là “hành động ngang tàng” và rất cần sự can thiệp của Hiệp hội Gas VN, bởi theo ông, cái gì cũng phải có quy luật, trật tự và tôn trọng người tiêu dùng chứ không thể muốn tăng giảm tùy thích.

Thực tế có nhiều công ty đang mải chạy theo quyết định của một công ty. Không phủ nhận vai trò rất lớn của đơn vị kinh doanh có thị phần chi phối, nhưng trong lĩnh vực gas vẫn còn một số doanh nghiệp khác có bản lĩnh và chiến lược kinh doanh rõ ràng. Đã từng có công ty giảm giá đến 62.000đ/bình gas, dù đa số chỉ giảm 30.000đ, trong khi các công ty khác chạy đua với nhau về giá để tranh giành phần bánh giá rẻ thì công ty này vẫn “sống khỏe”.

Chúng ta còn có thể thấy câu chuyện tương tự ở nhiều sản phẩm xuất khẩu khác mà gần đây nhất là chuyện cá ba sa. Giá cá ba sa xuất khẩu liên tục bị nhà nhập khẩu ép, chính vì một số nhà xuất khẩu VN tự nguyện hạ giá để bán được hàng.

Ngay tại Hội chợ thủy sản VN (Vietfish) vừa diễn ra tại TP.HCM, nhiều doanh nghiệp chỉ biết than trời vì chứng kiến chuyện bán phá giá. Hay chủ một doanh nghiệp cà phê ở Đắc Lắc mới đây than hụt mất một hợp đồng vì có đơn vị khác chào giá thấp hơn, mà theo ông, mức giá đó là không thể. Rồi câu chuyện “ông nói gà bà nói vịt” trong ngành du lịch mới đây cho một chiến dịch “làm mới” hình ảnh du lịch VN, hay chuyện bơm tạp chất vào tôm dù chỉ là “con sâu làm rầu nồi canh” nhưng nó cũng cho thấy sự bất lực của các hiệp hội.

Qua các vụ kiện chống bán phá giá đối với hàng thủy sản, dệt may hay da giày mới thấy quyền lực của hiệp hội ngành nghề ở các nước mạnh đến cỡ nào. Trong một chuyến làm việc gần đây ở VN, lãnh đạo của Association pour le Développement de l’Exportation du Vin de Bordeaux (ADEB – Hiệp hội Phát triển xuất khẩu rượu vang Bordeaux,  Pháp) khẳng định những tiêu chuẩn về chất lượng được ADEB đóng dấu cho doanh nghiệp thành viên của mình có giá trị còn hơn cả luật pháp của nước này.

Doanh nghiệp nào không tuân thủ đúng luật chơi của hiệp hội thì đừng mơ đến chuyện bán hàng tại thị trường nội địa hay xuất khẩu. Ở Thái Lan, cũng chính nhờ vai trò điều phối nhuần nhuyễn và bài bản của hiệp hội mà ngành du lịch nước này phát triển chứ không phải của nhà nước.

Nhà nước không thể can thiệp vào “chuyện bếp núc” của doanh nghiệp mà chỉ có hiệp hội. Hiệp hội được lập ra để bảo vệ thành viên và đặt ra luật chơi với mục tiêu không gì khác hơn là bảo đảm sự công bằng, hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và trách nhiệm đối với người tiêu dùng, với xã hội.

LÊ NGUYÊN MINH

Source: www.tuoitre.com.vn

Công luận, thông qua báo chí và đặc biệt là các đại biểu Quốc hội sắp được bầu, chính là nơi thúc đẩy việc hình thành chính sách có lợi nhất cho số đông thầm lặng mà nếu không, sẽ chẳng bao giờ hình thành được nhóm lợi ích có tiếng nói mạnh mẽ tác động đến chính sách kinh tế.

Ngày trước, cùng với quá trình chuyển từ nền kinh tế tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường, việc xây dựng và thực hiện các chính sách kinh tế tương đối thuận lợi. Những gì tạo điều kiện cho thị trường hoạt động theo qui luật cung cầu dễ được chấp nhận và nhanh chóng đạt hiệu quả cao. Từ khoán nông nghiệp, cho nông dân bán nông sản trên thị trường tự do, đến việc thúc đẩy khu vực kinh tế dân doanh qua các bộ luật kinh doanh ngày càng thông thoáng, cởi mở – tất cả những chính sách này đã tạo sự khởi sắc cho nền kinh tế trong một thời gian ngắn.

Tuy nhiên, đến thời điểm hiện nay, các chính sách kinh tế không còn rạch ròi giữa cơ chế cũ và cơ chế mới như thế nữa; tác động của chính sách ngày nay khó đo lường hơn bởi sẽ có những người hưởng lợi từ chính sách mới và cũng có những người chịu thiệt thòi vì chúng. Chẳng lạ gì, việc hình thành chính sách mới khó khăn hơn; việc dự thảo chúng được tranh cãi nhiều hơn và việc thực hiện chúng đòi hỏi sự theo dõi, điều chỉnh ngày càng tinh tế hơn.

Xin lấy một vài ví dụ gần đây nhất. Quyết định giao quyền định giá xăng cho doanh nghiệp sẽ có lợi cho doanh nghiệp kinh doanh xăng, được chủ động hơn trong kinh doanh, không sợ lỗ và buộc các doanh nghiệp khác tiêu thụ xăng phải hạch toán đầy đủ chi phí, phải có biện pháp tiết kiệm xăng…

Ở hướng ngược lại, nhiều người lo ngại doanh nghiệp sẽ ép giá người tiêu dùng, giá cả sẽ biến động, người hưởng lương cố định sẽ gặp khó khăn hơn. Chí ít, như thừa nhận của Bộ trưởng Thương mại Trương Đình Tuyển: “Bây giờ chúng ta để các doanh nghiệp quyết định giá thì giá miền núi đắt hơn miền xuôi. Cuộc sống là như thế, chúng ta hiện nay chưa cân bằng được, chưa xóa bỏ được chênh lệch giữa miền núi và miền xuôi, giữa thành thị và nông thôn”.

Những chủ trương đang được thí điểm hay dự thảo gây nhiều tranh luận có thể kể thêm chuyện cổ phần hóa bệnh viện và trường đại học. Cũng là theo định hướng thị trường, một khi ngân sách không thể bao quát hết mọi bệnh viện và trường học công thì đành phải “xã hội hóa” bằng cách cổ phần hóa, nhằm vừa nâng cao chất lượng điều trị hay giảng dạy, vừa dùng ngân sách tập trung lo cho các cơ sở công lập khác một cách đầy đủ hơn.

Nhưng có thật qui luật thị trường sẽ tỏ ra hiệu quả trong lĩnh vực này hay chính việc cổ phần hóa sẽ càng làm một số dịch vụ giáo dục, y tế xa dần tầm với của người dân nghèo, tạo ra những bất công mới trong xã hội?

Nhiều ví dụ như thế chứng tỏ chính sách kinh tế hiện nay không còn mang tính kinh tế thuần túy mà liên quan đến nhiều vấn đề xã hội khác. Đứng trước biết bao cân nhắc, đo lường tác động chính sách lên các nhóm lợi ích khác nhau, nhà hoạch định chính sách cần có bản lĩnh hơn bao giờ hết và tối hậu trong các ưu tiên cân nhắc phải luôn luôn là lợi ích của số đông, là sự bền vững của kết cấu xã hội, là sự công bằng tương đối cho càng nhiều người càng tốt, là sự bảo vệ môi trường sống và tương lai của con cháu chúng ta.

Mỗi chính sách khó lòng thỏa mãn hết tất cả các đối tượng chịu tác động, cho nên người hoạch định chính sách tiếp cận vấn đề từ càng nhiều góc độ chừng nào sẽ càng tìm ra nhiều giải pháp chừng đó. Tại sao không nghĩ xa hơn một chút, thay vì cổ phần hóa bệnh viện công, chúng ta có những chính sách khuyến khích sự ra đời của nhiều bệnh viện tư nhân bằng ưu đãi về cấp đất hay miễn thuế, biết đâu nhờ thế mục tiêu ban đầu của việc cổ phần hóa bệnh viện lại đạt được mà không gây xáo động lớn cho ngành y tế?

Ở đây, vai trò một xã hội dân sự với nhiều tiếng nói phản biện đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành chính sách sát với thực tế và đúng với lợi ích của số đông. Chỉ bằng cách khuyến khích nhiều tiếng nói đa dạng, nhiều nghiên cứu khách quan từ nhiều góc độ khác nhau, nhà hoạch định chính sách sẽ có thêm những thông tin mà nếu chỉ chủ quan cân nhắc trong nội bộ sẽ không có được.

Cho dù các ý kiến đóng góp không thể hiện trong chính sách, chúng cũng là những lưu ý sau này để khi triển khai chính sách, người thực hiện sẽ phải quan tâm. Cơ chế kiểm soát gián tiếp các công ty xăng dầu liên kết “làm giá” là một ví dụ. Trong vụ thép Việt – Ý gia công thép ở Trung Quốc đem về bán tại Việt Nam làm tốn khá nhiều giấy mực của báo chí trong thời gian qua, Bộ Thương mại đã có tiếng nói đúng đắn sau cùng.

Nhưng sự lên tiếng ban đầu của Hiệp hội Thép xem ra cũng cần thiết không kém, để nay thép Việt – Ý bán ra thị trường phải làm rõ thép nào sản xuất ở trong nước, thép nào gia công ở Trung Quốc. Nếu không có sự lên tiếng đó, người tiêu dùng có thể không biết và có thể nhầm lẫn.

NGUYỄN VẠN PHÚ

Source: Báo Tuổi Trẻ

Một cách ngẫu nhiên, cụm từ “nhóm lợi ích” bắt đầu xuất hiện nhiều ở Việt Nam trong thời gian vừa qua, kèm theo một hàm ý xấu. Người ta dùng cụm từ này để nhắc đến những tác động lên chính sách nhằm phục vụ cho lợi ích của một nhóm người nào đó, như doanh nghiệp lắp ráp ô tô đối chọi với lợi ích của người tiêu dùng chẳng hạn.

Thật ra, bản thân các nhóm lợi ích không xấu, không tốt – nó là một tiến trình không tránh được trên con đường phát triển xã hội khi những người có chung lợi ích tập hợp lại để có thể tác động mạnh hơn lên các chính sách kinh tế, xã hội. Chúng ta dị ứng với cụm từ “nhóm lợi ích” có lẽ vì những nhóm nhỏ nhưng được tổ chức tốt, có nguồn lực mạnh lại dễ tạo ra tác động mà thường là đi ngược với lợi ích của số đông, của xã hội nói chung.

Ngược lại, đại diện cho lợi ích của những tầng lớp dân cư đông đảo ví dụ những người mà cuộc sống bị xáo động bởi các dự án hạ tầng thiếu hiệu quả, thực hiện kéo dài, lại hầu như không tồn tại hay chỉ được đại diện gián tiếp qua những tiếng nói công luận trên báo chí.

Chúng ta dễ dàng thấy sự đối nghịch này khi xếp một bên là toàn bộ nông dân trồng lúa và một bên là các doanh nghiệp xuất khẩu lúa gạo. Con số nông dân to lớn ấy, cũng là một nhóm lợi ích, sẽ không thể nào so sánh được với con số doanh nghiệp ít ỏi vì nhóm lợi ích sau dễ có những biện pháp tác động lên người làm chính sách hơn, đặc biệt là với các doanh nghiệp nhà nước.

Để tạo lập sự cân bằng và để cụm từ “nhóm lợi ích” mang tính trung hòa, rõ ràng cần phải xây dựng một xã hội dân chủ thật sự trong đó các hội đoàn đại diện cho những tầng lớp dân cư thật sự là đại diện cho quyền lợi của họ. Hội Nông dân phải nói được tiếng nói của nông dân; Hội Người tiêu dùng thật sự bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng…

Cũng chính từ đó, chúng ta có thể thấy vai trò không thể thiếu của người trí thức trong xã hội khi tiếng nói của họ, như tiếng nói của lương tri, sẽ đại diện cho số đông thường thầm lặng, không có tiếng nói riêng.

Một ví dụ gần nhất là khi Hiệp hội Ngân hàng cứ khăng khăng duy trì trần lãi suất 11% lên nền kinh tế, gây khó khăn thêm cho việc kiềm chế lạm phát, làm méo mó quan hệ kinh tế trên thị trường tiền tệ, nhiều trí thức, chuyên gia đã lên tiếng phân tích vì sao không nên và không thể duy trì một mức trần lãi suất như thế. Tiếng nói của họ đã góp phần vào việc thay đổi chính sách đối với lãi suất như chúng ta thấy trong nửa đầu năm 2008.

Vì thế chính sách tốt nhất đối với trí thức là tạo điền kiện để họ phản biện chính sách, mà báo chí là một kênh chuyển tải quan trọng. Có lẽ những người thật sự là trí thức không bao giờ đòi hỏi những ưu ái vật chất bởi bản thân họ hoàn toàn có đủ khả năng tạo cho mình những chỗ đứng mang lại lợi ích vật chất. Điều họ cần là sự lắng nghe, cho dù không phải bất kỳ lời nói nào của người trí thức đều đúng.

Bởi, nếu chúng ta xem người dân nói chung như một nhóm lợi ích, thì chính người trí thức là tiếng nói của nhóm lợi ích này, cũng phải được đối xử bình đẳng như tiếng nói của những nhóm lợi ích khác.

Thời báo Kinh tế Sài Gòn

Tiến bộ đột xuất nhất trong 30 năm cải cách mở cửa của Trung Quốc là đã chế độ hóa từng bước. Thể hiện đột xuất nhất của nó là sự chuyển giao quyền lực chính trị cao nhất càng ngày càng được tiến hành theo trình tự qui định trước, có một thời gian biểu đại thể. Điều đó có nghĩa là dân chúng Trung Quốc càng ngày càng biết một cách khẳng định là đại khái đến năm nào, vào lúc họp đại hội nào thì chỗ ngồi của người lãnh đạo nào sẽ giao cho ai.

Mặc dù loại chế độ hóa này chưa phải là dân chủ hóa, nhưng không được xem thường ý nghĩa lịch sử của nó: chế độ hóa như vậy đều rất quan trọng không chỉ dưới thể chế của đảng cộng sản sau năm 1949 mà còn với cả lịch sử Trung Quốc trên hai ngàn năm. Bởi vì tình trạng cơ bản trong lịch sử Trung Quốc là: hoàng đế không thể nghỉ hưu, vì hoàng đế là con trời. Đã tại vị là ông ta ngồi đến chết, trừ khi bị người lật đổ.

Từ cuối năm 1990 đến nay, chính là do chế độ hóa việc chuyển giao quyền lực cao nhất cũng như việc định kỳ hóa những hội nghị quan trọng liên quan đến việc đó (đây cũng là một phần của chế độ hóa) đã khiến cho trong xã hội Trung Quốc cứ vào dịp trước, sau việc thay thế ban lãnh đạo khóa mới, hoặc trước khi triệu tập hội nghị quan trọng nào đó, công chúng sẽ có rất nhiều chờ mong. Chờ mong cái gì?

Chờ mong có biện pháp quan trọng nào đó được đưa ra, chờ mong chính sách được đưa ra sẽ càng phù hợp với lợi ích của họ hơn, nói tóm lại là dân chúng chờ mong đưa ra “động tác lớn”, chính sách cải cách mở cửa có “đột phá lớn”.

Trong đời sống chính trị Trung Quốc, điều này đã trở thành sự chờ mong không ngừng lặp di lặp lại. Đáng tiếc là đối ứng với sự chờ mong không ngừng lặp đi lặp lại đó lại là sự thất vọng không ngừng. Mấy năm trước đây, mỗi khi tầng lớp cao có biến động nhân sự, là Trung Quốc có đủ loại tin đồn; đợi đến khi hoàn thành việc chuyển giao quyền lực, ban lãnh đạo mới nhận nhiệm vụ, hoặc kết thúc một hội nghị quan trọng, phần lớn dân chúng chờ mong Trung Quốc lại tương đối thất vọng.

Hiện tượng này phản ánh một vấn đề sâu sắc, tức sự kỳ vọng của nhân dân Trung Quốc đối với việc sáng tạo ra chính sách mới của mỗi khóa lãnh đạo mới phần lớn là sự chờ mong quá cao, đối với việc ban bố các biện pháp cải cách mở cửa trọng đại cũng chờ mong quá cao.

Nguyên nhân của việc chờ mong quá cao là vì chúng được thiết lập trên một sự coi thường căn bản, tức đã coi thường trong tiến trình 30 năm cải cách mở cửa, trong hệ thống chính trị và hành chính của Trung Quốc đã từng bước hình thành một số tập đoàn lợi ích đặc biệt tương đối ổn định vững chắc.

Sự xuất hiện của một số tập đoàn lợi ích Trung Quốc

Lúc mới bắt đầu, lực lượng những tập đoàn lợi ích đặc biệt này còn chưa đủ lớn, nhìn chưa rõ lắm cục diện phát triển lớn của toàn bộ công cuộc cải cách mở cửa, nhưng sau một thời gian dài, họ càng nhìn càng rõ. Như hiện nay họ đã biết một cách vô cùng rõ ràng rằng vào lúc nào, ở bộ phận, vị trí nào làm cái gì và làm như thế nào, nói cái gì và nói như thế nào thì mới có thể làm cho lợi ích đặc biệt của tập đoàn mình nhanh chóng to lớn lên nhất.

Còn nhớ, sau lần ra nước ngoài học tập về nước, một người bạn làm việc trong ngành thể chế có bảo: “Bạn ở nước ngoài đã gần 10 năm, sau khi trở về cần phải thay đổi kính khi quan sát vấn đề Trung Quốc. Khi bạn ra nước ngoài, Trung Quốc đang ở thời kỳ đầu của cải cách mở cửa, phần lớn những tranh luận lớn đều liên quan tới hình thái ý thức, bây giờ khác rồi, mọi người càng ngày càng làm rõ lợi ích thực tế của mình là ở đâu, cho nên mâu thuẫn hiện nay là các tập đoàn lợi ích đặc biệt, khác nhau đang vật lộn với nhau, vấn đề ý thái hình thức trở thành rất thứ yếu.”

Bây giờ nghĩ lại thấy câu nói đó đúng là một quan điểm của một người minh bạch, vô cùng cảnh tỉnh. Đương nhiên người có nhận thức như vậy càng ngày càng nhiều, nhưng ngay từ mùa thu năm 1993 mà đã có cách nhìn đó, quả thực là một phán đoán chuẩn xác.

Trong cuốn “Sự hưng, vong của một quốc gia” (The rise and decline of nations) của Giáo sư Mancur Olson Trường Đại học Maryland, Mỹ, chữ “quốc gia” mà ông dùng không phải là state (chính quyền quốc gia) mà là nation, thể hiện rất phù hợp với định nghĩa quốc gia của người Trung Quốc chúng ta, vừa bao gồm chính quyền cũng bao gồm nhân dân.

Điểm quan trọng của cuốn sách này là, bất kỳ một quốc gia nào chỉ cần có thời gian ổn định chính trị đủ dài là sẽ xuất hiện tập đoàn lợi ích đặc biệt, hơn nữa chúng sẽ trở nên càng ngày càng minh bạch, thành thục, có kỹ xảo.

Sau đó chúng sẽ càng ngày càng biết nên thao túng chính sách công quan trọng nhất của quốc gia, sự phát triển kinh tế của quốc gia, bộ máy chính trị, nhất là hành chính và pháp luật của bộ máy đó như thế nào, hiểu được khi thao túng phải làm thế nào để tìm được lý do tốt. Vì kỹ xảo của chúng càng ngày càng thành thạo, nên lợi ích thu được càng ngày càng bền vững, càng nhiều.

Cuối cùng dần dần dẫn tới thể chế, chính sách, tổ chức về các mặt như kinh tế, xã hội, hành chính, pháp luật v.v.. của quốc gia đó biến thành sự sắp xếp phù hợp nhất với tập đoàn lợi ích đặc biệt, khiến động lực mới của sự phát triển của quốc gia này càng ngày càng bị kiềm chế, các ngành càng ngày càng sơ cứng, điều này tất dẫn đến sự suy vong của quốc gia.

Thời đại Mao Trạch Đông từ năm 1949 đến năm 1977, ở Trung Quốc lúc đó rất khó tìm được tập đoàn lợi ích đặc biệt nào có ý nghĩa kinh tế chính trị học (có một cái ngoại lệ, nhưng không nói ở đây – lời tác giả) bởi vì Chủ tịch Mao không để cho thể chế quốc gia ổn định, cứ mấy năm lại làm một phong trào.

Phong trào của Mao Trạch Đông làm tổn thương rất nhiều người, cần phải phủ định, nhưng về khách quan, những cuộc động loạn trời nghiêng đất lở cứ mấy năm một lần đó đúng là đã làm cho không dễ dàng hình thành được tập đoàn lợi ích đặc biệt ổn định chắc chắn.

Tất nhiên cũng có người nói, bên cạnh Mao Trạch Đông cũng có một tập đoàn lợi ích, nhưng Mao Trạch Đông không phải là người phân chia lợi ích về ý nghĩa kinh tế chính trị học, ông ta là kẻ thống trị tối cao, là hai việc khác nhau.

Từ ý nghĩa kinh tế chính trị học mà nói, tập đoàn lợi ích đặc biệt chỉ có thể từ từ hình thành và củng cố dưới sự ổn định chính trị tương đối dài. Trung Quốc bước vào thời đại Đặng Tiểu Bình, những động loạn lớn càng ngày càng ít, nhất là sau cuộc sóng gió năm 1989 đã duy trì được ổn định chính trị cơ bản 20 năm, cung cấp bầu không khí rất tốt cho việc hình thành tập đoàn lợi ích.

Tập đoàn lợi ích TQ “bắt cóc” chính sách công đặc biệt

Bất kỳ người nào nếu công tác tại Trung Quốc một khoảng thời gian, chỉ cần có lực quan sát nhất định là có thể kể ra một số tập đoàn lợi ích đặc biệt. Ví dụ như, ở Trung Quốc thường nghe nói hệ thống thủy điện là tập đoàn lợi ích quan trọng, nó lớn đến mức không chỉ các con sông lớn của Trung Quốc và ngay những con sông loại vừa cũng đều bị nó ôm lấy xây dựng nhà máy điện, đập lớn, mỗi cái đều hàng trăm triệu, hàng tỷ, hàng chục tỷ tiền vốn.

Nhiều người Trung Quốc cũng có thể nói được ai là đại biểu quan trọng nhất của tập đoàn lợi ích này, có cựu Bộ trưởng Bộ Thủy điện, có cựu Thủ tướng v.v. tất nhiên còn có một số nói chung là “các chuyên gia” luôn nghĩ cách tìm ra “lý do” khoa học kỹ thuật  để luận chứng cho các hạng mục của tập đoàn này.

Ngoài ra, ngành nhà đất xuất hiện trong 20 năm này cũng là một tập đoàn lợi ích đặc biệt, có thể đứng trong đội ngũ nhà đất không phải là những người bình thường bởi vì tài nguyên đất đai vô cùng thiếu hiếm, đặc biệt là ở những thành phố lớn. Càng không được coi thường, hệ thống sinh đẻ có kế hoạch cũng là một tập đoàn lợi ích.

Dân số Trung Quốc lão hóa vô cùng nhanh. Các nhà khoa học trong nước dự đoán, đến năm 2030 nếu xu thế khống chế dân số hiện nay không thay đổi, thì tỷ lệ công nhân viên chức tại chức và nghỉ hưu của Trung Quốc sẽ xuất hiện bước ngoặt căn bản, số người đi làm không gánh nổi gánh nặng số người đã nghỉ hưu.

Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy biện pháp tốt nhất để khống chế sinh đẻ có kế hoạch là nâng cao trình độ học vấn, nhất là ở nông thôn và đối với phụ nữ, trên thế giới những phụ nữ có trình độ giáo dục trung cấp hoặc cao hơn nữa đều biết tự nguyện giảm thiểu sinh đẻ. Cưỡng bức chỉ dẫn tới phát sinh những bi kịch, tỷ lệ nam nữ mất cân đối là một ví dụ.

Vì sao Trung Quốc chưa làm được việc này, bởi vì  mấy chục năm qua chính sách sinh đẻ có kế hoạch đã tạo ra một tập đoàn lợi ích, ít nhất cũng tới mấy chục vạn người, hoặc còn nhiều hơn, dựa vào “sinh đẻ có kế hoạch” mà làm quan, nắm và khống chế tiền, quyền.

Ở Trung Quốc, hơn một nửa số người có thể nói ra một số tập đoàn lợi ích, nhưng những ai có quan hệ xã hội với chúng? Mỗi tập đoàn lợi ích đều không cần vận tác trên tài nguyên kinh tế mà điều quan trọng hơn là sự bảo hộ về chính trị. Tập đoàn lợi ích phải là thể kết hợp giữa tài nguyên chính trị với tài nguyên thương mại.

Những công dân bình thường ở Trung Quốc ngày nay dù có bất mãn với tập đoàn lợi ích đặc biệt cũng chẳng thể có biện pháp đối phó. Còn tập đoàn lợi ích đặc biệt sau khi bắt cóc chính sách công đặc biệt, những kết quả mặt trái tạo ra sau chính sách phát triển của quốc gia tức là bắt toàn xã hội, nhất là nhóm người dễ bị tổn thương phải trả tiền.

Đầu lớn của lợi ích, bọn họ ôm lấy còn đầu lớn của cái giá phải trả thì chủ yếu do những người dân bình thường gánh chịu. Vì vậy dưới cục diện đó, mỗi khi tầng lớp cao thay đổi khóa, cử hành hội nghị quan trọng, công chúng Trung Quốc chờ mong rất cao “chính sách mới ra đời”, “đưa ra biện pháp tốt”, nhưng rất nhanh chóng những chờ mong đó đã biến thành thất vọng.

So sánh với các tập đoàn lợi ích ở Mỹ, Tây Âu

Nói một cách khách quan, tập đoàn lợi ích đặc biệt không chỉ Trung Quốc mới có, mà là hiện tượng sau khi tiến vào công nghiệp hóa, thương mại hóa xã hội loài người thường gặp phải. Dưới thể chế tại Mỹ, Tây Âu có thể kể ra một số tập đoàn lợi ích đặc biệt như các tập đoàn lợi ích có liên quan tới dầu mỏ, tới ngành tài chính tiền tệ Mỹ v.v.

Trong các tập đoàn lợi ích đặc biệt tại Mỹ bị người ta chỉ trích nhiều nhất, chủ yếu là bị phái trung tả nước Mỹ kẹp chặt không buông là tập đoàn, ngành sản xuất quân sự. Ngành này không ngừng  kêu gào rằng nước Mỹ bị uy hiếp quân sự thì mới có thể hưởng được phần lớn hơn của cái bánh (ngoài ra còn có thể kể thêm luật sư cũng là một tập đoàn lợi ích đặc biệt tại Mỹ- người dịch lược bỏ đoạn này)

Mặc dù tại Mỹ và Tây Âu cũng tồn tại tập đoàn lợi ích đặc biệt, nhưng thể chế môi trường lớn của họ vô cùng khác Trung Quốc. Dưới thể chế Mỹ, Âu tập đoàn lợi ích nào đó có thể ảnh hưởng tới chính sách, pháp qui, nhưng không thể một tay che kín bầu trời.

Thứ nhất không có tập đoàn lợi ích đặc biệt nào có thể thao túng toàn quá trình bầu cử người đứng đầu hành chính cho dù có thể ảnh hưởng tới nó. Nếu không, chúng ta không thể giải thích trong bầu cử toàn quốc Mỹ, Âu, thường có những khuôn mặt mới đứng ra, ví dụ như Obama hiện nay là một ví dụ rất rõ.

Thứ hai, tập đoàn lợi ích cũng không thể thao túng bầu cử quốc hội toàn quốc, cho dù trong đó đúng là có một bộ phận là kẻ du thuyết cho họ, nhưng chúng không thể thao túng cả hai viện vào tay mình. Điều này cho thấy vì sao tại Mỹ khi tranh luận về chính sách của tập đoàn lợi ích quân sự, hai bên tranh cãi  ghê gớm mà phương án có lợi cho tập đoàn lợi ích quân sự vẫn bị phủ quyết.

Thứ ba, tập đoàn lợi ích đặc biệt cũng không thể một tay thao túng giới truyền thông, cho dù có thể ảnh hưởng tới một bộ phận trong đó.

Thứ tư Mỹ và Tây Âu là những nơi trình độ toàn cầu hóa vô cùng cao, trước sau đều ở trong cuộc canh tranh quốc tế dữ dội. Bất kể là xét từ lịch sử hay từ lý luận, một nước dính líu vào cuộc cạnh tranh quốc tế cao nhiều mặt, thì các tập đoàn lợi ích thường bị buộc phải có thỏa hiệp.

Bốn loại kiềm chế nói trên khiến các tập đoàn lợi ích đặc biệt Mỹ, Âu không thể bắt làm con tin chính sách phát triển và chiến lược phát triển quốc gia lâu dài, mặc dù nó có thể ảnh hưởng một thời gian, hoặc ở một nơi nào đó. Nhưng những điều kiện kiềm chế trên, trong thể chế hiện có của Trung Quốc nếu không tồn tại thì cũng vô cùng yếu ớt. Điều này mới là lý do khiến chúng ta phải hết sức quan tâm chú ý và lo lắng.

Lãnh đạo hành chính Trung Quốc không phải qua trình tự tranh cử công khai minh bạch bầu ra, nghị sĩ quốc hội và ủy viên Chính Hiệp cũng không phải do dân chúng bầu ra, có trên một nửa đại biểu hội đồng nhân dân các cấp là các quan chức đương nhiệm hoặc vừa nghỉ hưu, điều này đã tạo ra điều kiện tốt đẹp cho tập đoàn lợi ích đặc biệt củng cố mạng lưới của mình.

Đồng thời mặc dù Trung Quốc có rất nhiều phương tiện truyền thông, trên một số vấn đề nào đó có thể vạch trần một phần chân tướng nhưng trong phần lớn thời gian và trên phần lớn vấn đề quan trọng vẫn bị sự khống chế có hiệu quả, nhất trí trên toàn quốc.

Sự thay đổi khiến người ta tương đối được cổ vũ là trong 30 năm trong xu thế quốc tế hóa này, so với trước Trung Quốc đã có tiến bộ rõ ràng. Trong một lĩnh vực nào đó có khi tập đoàn lợi ích đặc biệt định lấy tay che lấp bầu trời nhưng khi thấy không ổn đã buộc phải lùi bước hoặc khuất phục, ví dụ hệ thống y tế Trung Quốc cũng là tập đoàn lợi ích đặc biệt, thời kỳ đầu của dịch Sars cũng đã định một tay che lấp bầu trời nhưng kết quả là do nguyên nhân quốc tế hóa, nên mới có chuyện mất quan, mất chức. Vụ sữa Tam Lộc lần này cũng không khác mấy, nếu không có sự can thiệp từ bên ngoài (của thủ tướng New Zealand) thì sự che giấu còn có khả năng tiếp tục kéo dài…

(đến đây tác giả bài báo còn phân tích một đoạn khá dài và rút ra kết luận, sự bắt cóc chính sách phát triển quốc gia của tập đoàn lợi ích đặc biệt sản xuất vũ khí Liên Xô trước đây là một trong những nguyên nhân cơ bản khiến Liên Xô sụp đổ – người dịch lược bỏ phần này)

Hiện nay tầng lớp cao Trung Quốc đúng là có những ý tưởng cầm quyền không giống với trước đây; một vài năm nữa, ban lãnh đạo cao cấp Trung Quốc lại thay khóa mới. Tôi nghĩ rằng những người lãnh đạo hiện nay và khóa sau, nếu trong lòng họ muốn làm một số động tác cải cách lớn nào đó, nhưng có thể do họ còn chưa có quyền uy giống như Đặng Tiểu Bình hồi đầu những năm 80 của thế kỷ trước, nên chưa thể có biện pháp buộc các tập đoàn lợi ích lớn mạnh có những nhượng bộ lớn. Và đó có thể là cục diện cơ bản trong nhiều năm sắp tới.

Vì vậy nếu muốn chính sách phát triển quốc gia, chính sách công của Trung Quốc không bị các tập đoàn lợi ích “bắt làm con tin” quá mức chúng ta chỉ có thể thúc đẩy một cách vững chắc Trung Quốc tiến vào cuộc cạnh tranh quốc tế nhiều mặt, đó mới là sự lựa chọn có suy nghĩ tương đối thực sự cầu thị, tương đối hiện thực.

Bài viết của tác giả Đinh Học Lương (Trung Quốc), tạp chí “Quan sát” tháng 10/2008. Mạng “Hua xia kuai di” ngày 19/10/2008

Dương Danh Dy (lược dịch)

Source: www.tuanvietnam.net

Những nhóm lợi ích mới sẽ tiếp tục hình thành từ trong nước và từ nước ngoài vào. Dù cuộc cạnh tranh giữa chúng sẽ tiếp tục mạnh lên, nhưng không có gì đảm bảo rằng quyền lợi của đại bộ phận dân chúng sẽ được bảo vệ. Nếu không sớm thừa nhận và chuẩn bị sống chung với nó, các nhóm lợi ích tư này có thể ngăn chặn cải cách hoặc làm quá trình cải cách tuột khỏi sự kiểm soát, tạo ra một xã hội được thống trị bởi thiểu số (orligarchy).

Tương lai của các nhóm lợi ích tư

Xin nêu ra một ví dụ trên lĩnh vực kinh tế. Một tương lai tồi tệ có thể xảy ra là các nhóm lợi ích (trong hay ngoài nước) cấu kết với các quan chức để chiếm lấy số tài sản khổng lồ được cổ phần hóa với giá rẻ như cho, như đã xảy ra ở Nga thời kỳ tư nhân hóa theo liệu pháp sốc. Sau khi trở thành các tập đoàn tài phiệt, họ quay trở lại thâu tóm nền chính trị dưới thời Tổng thống Yeltsin để tiếp tục giành lấy những đặc quyền kinh tế cho mình.

Cho đến nay, các nhà tài phiệt Nga vẫn còn nắm tới 72% doanh thu dầu thô, 92% kim loại màu và 71% ôtô ở quốc gia công nghiệp rất giàu tài nguyên này. Nước Nga phải trả giá bằng những bất ổn chính trị khi Tổng thống Putin cố gắng khống chế ảnh hưởng của các nhà tài phiệt lên nhà nước.

Một phần là do sự e ngại kịch bản này, quá trình cổ phần hóa của VN diễn ra chậm chạp. Nhưng cổ phần hóa chậm có thể chỉ trì hoãn chứ không tháo ngòi nổ của việc thâu tóm tài sản vào tay một số nhóm lợi ích tư này. Nhất định các nhóm lợi ích tư này mong muốn điều đó. Và nhất định là nếu sự thống nhất của Nhà nước bị lung lay trong khi pháp luật còn lỏng lẻo, sẽ không gì có thể ghìm cương được họ.

Ẩn số và lời giải

Các nhóm lợi ích là hệ quả của xu thế đa dạng hóa về lợi ích do phát triển đem lại. Vì thế, lời giải hoàn toàn không phải là be bờ chặn đứng dòng nước chảy xuôi, mà là tạo ra các kênh dẫn để chúng làm lợi cho xã hội và đẩy nhanh cải cách. Nếu có hành lang pháp lý cho hoạt động lobby và quá trình ra chính sách minh bạch, các nhóm lợi ích sẽ phải thuyết phục công chúng thay vì đầu tư vào các quan chức.

Để tránh sự phê phán từ các tổ chức bảo vệ môi trường, các hãng ôtô sẽ đầu tư vào các dự án bảo vệ môi trường, an toàn giao thông. Sự cạnh tranh lành mạnh giữa các nhóm lợi ích sẽ góp phần soi sáng những ảnh hưởng đa chiều của cải cách và những lỗ hổng trong cơ chế.

Trong môi trường thiếu minh bạch, những lỗ hổng trong cơ chế chính là nơi các nhóm lợi ích xoáy vào để thu lợi. Ví dụ: cơ chế bộ chủ quản đối với các doanh nghiệp, trường học tạo ra các nhóm lợi ích nằm ngay trong bộ máy nhà nước và có quan hệ quá mật thiết với cơ quan công quyền. Việc định hướng không rõ ràng và dứt khoát tạo ra lý cớ cho các nhóm lợi ích thủ cựu cản trở cải cách.

Quá trình lập chính sách chưa minh bạch (thiếu thông tin về quá trình soạn thảo, ban hành và thực thi lẫn đánh giá tác động tới các nhóm xã hội) còn tạo cơ hội “đi đêm” của một vài nhóm lợi ích với các quan chức. Việc lấp những lỗ hổng này đã dần trở thành một nội dung chính của việc đẩy mạnh đổi mới ở nước ta.

Từ quan điểm của lý thuyết nhóm lợi ích, chúng ta đã phát hiện hai biến số còn bị thiếu: sự hình thành các nhóm lợi ích tư hưởng lợi từ cải cách và các nhóm lợi ích công. Từ đó, chúng ta sẽ có giải pháp từ dưới lên.

Một là, bất kỳ nhà nước nào muốn độc lập về chính sách đều phải tạo ra cho được cơ chế kiềm chế và đối trọng giữa các nhóm lợi ích tư. Như chúng ta đã phân tích, mỗi chính sách đều tạo ra đồng minh và đối thủ. Sự cạnh tranh giữa các nhóm có quyền lợi đối nghịch sẽ làm giảm bớt sức tấn công vào nhà lập chính sách. Chẳng hạn, trong chính sách bảo hộ ôtô, một hiệp hội các nhà nhập khẩu ôtô (mới và cũ) sẽ tạo ra thế cân bằng trong chính sách phát triển ngành ôtô.

Đặc biệt là trong quá trình cải cách kinh tế – xã hội, luôn có những nhóm lợi ích thủ cựu do sợ mất quyền lợi (mất độc quyền, mất bảo hộ, trợ cấp) mà tìm mọi cách cản trở. Trong khi đó, những nhóm lợi ích mới được hưởng lợi từ cải cách (được sử dụng dịch vụ tốt hơn với giá rẻ hơn, cơ hội việc làm…) lại chưa được hình thành để làm thành đối trọng. Thực tế là việc hình thành các nhóm lợi ích tư mới, hưởng lợi từ cải cách ở VN còn khá chậm chạp. Muốn tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, Nhà nước phải chủ động nâng đỡ các nhóm mới này làm đồng minh cho mình.

Hai là, các nhóm lợi ích công (các nhóm bảo vệ môi trường, bảo vệ người tiêu dùng, hỗ trợ nông dân, công đoàn…) và truyền thông có thể là khắc tinh của các nhóm lợi ích tư. Bởi vì yếu huyệt của các nhóm lợi ích tư là họ khó biện minh được cho lợi ích ích kỷ của mình. Họ thường thông qua những vận động hậu trường nhằm thay đổi chính sách. Khi đương đầu với các nhóm lợi ích công trên báo chí, họ sẽ không còn có thể “múa tay trong bị” như khi một mình đem tiền đến nhà các quan chức.

Ở nước ta, cho đến nay, trong những vấn đề thiết yếu với người dân như độc quyền thuốc, không thấy bóng dáng của các hội bảo vệ người tiêu dùng. Đây là hệ quả của thời kỳ tập trung hóa quá mức đời sống xã hội ở nước ta. Chỉ khi có các tổ chức đại diện hữu hiệu để chống lại các tập đoàn lợi ích hùng mạnh, người dân mới thoát khỏi tình trạng “thất bại trong phối hợp”.

Để đảm bảo cho mỗi chính sách trong tương lai thật sự đại diện cho lợi ích của số đông, nhất thiết phải tạo điều kiện cho các nhóm lợi ích công hình thành. Đương nhiên, muốn có đồng minh tin cậy, Nhà nước phải nới bớt quyền kiểm soát với chính các đồng minh ấy trước. Đã có những dấu hiệu đột phá khi Chính phủ giao cho Liên hiệp Các hội khoa học kỹ thuật dự thảo luật về hội. Liệu có một cuộc cởi trói cho các hội, để từ đó gây được sự ủng hộ to lớn của quảng đại quần chúng với công cuộc đổi mới, hay chính cuộc cởi trói này sẽ bị chặn lại bởi các nhóm lợi ích thủ cựu? Ẩn số này sẽ ảnh hưởng to lớn đến tương lai của đất nước.

Huy động các nhóm lợi ích công cho cải cách: trường hợp Philippines

Các nền dân chủ non trẻ rất dễ bị tổn thương bởi các nhóm lợi ích. Trong thời kỳ dân chủ (1946-1972), nền chính trị của Philippines, dù có các thiết chế dân chủ tương tự như Mỹ, vẫn bị lũng đoạn bởi sự cấu kết giữa các nhóm lợi ích tư. Các nhóm này hình thành từ một bên là khoảng 100 gia đình tài phiệt muốn giành đặc quyền đặc lợi, với một bên là các chính trị gia cần tiền để mua phiếu bầu. Bị lũng đoạn, nền dân chủ của Philippines sụp đổ, nhường bước cho nền độc tài của Marcos. Toàn bộ nhà nước lại trở thành một nhóm lợi ích khổng lồ tập trung xung quanh Marcos.

Philippines chỉ hồi sinh nhờ sự phát triển của các nhóm lợi ích công được sự ủng hộ to lớn từ dân chúng. Ngày nay, có tới 14.000 tổ chức dân sự phi tôn giáo ở đất nước hơn 80 triệu dân này. Để chống lại các nhóm lợi ích tư đã cắm rễ vào từng ngóc ngách của chính quyền, các chính quyền hậu Marcos đã chủ động nâng đỡ và đưa các nhóm lợi ích công vào quá trình lập chính sách, như tổ chức các “hội nghị thượng đỉnh dân tộc”, các “bàn tròn” với các đại diện của các nhóm lợi ích công.

Không những thế, chính quyền còn tạo ra các hội đồng về các vấn đề xã hội và cải cách ở cấp chính phủ, trong đó có sự tham gia của các nhóm này. Kết quả là chính quyền có được sự ủng hộ rộng rãi của dân chúng để cải cách toàn diện.

Từ 1992-1998, có tới 85 luật cải cách xã hội được thông qua. Mặc dù còn những di sản nặng nề của nhiều thập kỷ bị lũng đoạn bởi các nhóm lợi ích tư, Philippines có thể được coi là một ví dụ sinh động về ảnh hưởng to lớn, tích cực và từ dưới lên của các nhóm lợi ích công trong cải cách toàn diện.

Tạo đối trọng giữa các nhóm lợi ích: trường hợp Mỹ

Thomas Jefferson, một trong những “nhà lập quốc” của Mỹ, tin rằng các nhóm lợi ích vận động chính quyền cho những lợi ích của họ chính là biểu hiện của nền dân chủ tự do. Vấn đề chỉ là có pháp luật minh bạch và tạo thế đối trọng giữa các nhóm. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, chính quyền đã không tiến hóa kịp với sự phát triển khủng khiếp của các nhóm lợi ích, đặc biệt là sự cấu kết giữa các “tờ rớt” công nghiệp với chính giới vào đầu thế kỷ 20. Vào năm 1935, Hugo Black, một nghị sĩ, sau này trở thành chánh án Tối cao Pháp viện, từng báo động: “Đi ngược lại truyền thống, đi ngược lại đạo đức công cộng và thù địch với chính quyền trung thực, các nhóm lợi ích này đã đạt được vị thế quyền lực tới mức có thể đe dọa chính nhà nước”.

Nước Mỹ đứng trước hai đòi hỏi trái ngược: một mặt phải thừa nhận tính đa dạng về lợi ích, một mặt phải ngăn sự lũng đoạn chính sách. Rốt cuộc, họ giải quyết mâu thuẫn theo đúng truyền thống tự do của mình. Một mặt họ tạo ra hàng loạt luật và án lệ mới bảo vệ hệ thống chính trị và các đảng phái khỏi ảnh hưởng vận động hành lang về tài chính. Mặt khác, họ luật hóa các nhóm lợi ích, như các luật về các ủy ban hành động chính trị (PACs), về các công ty vận động hành lang. Chính sự tự do trong việc lobby chính sách đã tạo ra rất nhiều nhóm lợi ích cạnh tranh và đối trọng lẫn nhau.

Dù vậy, vẫn có lúc cả hệ thống chính quyền Mỹ bị chao đảo vì các nhóm lobby. Gần đây, một cơn địa chấn chính trị nổ ra trong quốc hội khi Abramoff, nhà vận động hành lang có thế lực nhất của Mỹ, bị kết tội trong một loạt scandal chính trị cao cấp. Sự thao túng của Abramoff sẽ không dừng lại nếu các đối thủ của ông ta trong giới lobby không cung cấp thông tin cho báo giới về các hoạt động mờ ám của Abramoff. Sau vụ khủng hoảng này, hàng loạt kiến nghị cải tổ luật về các nhóm lợi ích được đưa ra.

Trường hợp nước Mỹ cho thấy dù dân chủ và minh bạch là điều kiện cần để chống lại sự lũng đoạn của các nhóm lợi ích, nhưng không có giải pháp từ trên xuống nào là nhanh chóng và vĩnh viễn. Mỗi chính quyền phải chủ động phát triển cơ chế đề kháng thông qua các quá trình tự cải tổ lâu dài và đau đớn.

Nhưng lịch sử chính trị Mỹ cũng có rất nhiều ví dụ về những ảnh hưởng tích cực của các nhóm lợi ích công với chính sách: vào cuối thập kỷ 1990, dưới sự lobby của các tập đoàn dược phẩm hùng mạnh, việc nhập khẩu thuốc theo đơn vào Mỹ rất ngặt nghèo. Không chịu nổi giá thuốc leo thang, các cụ già vùng đông bắc Mỹ, dưới sự tổ chức của các hội hưu trí, đã đi xe buýt sang Canada mua thuốc (trái phép). Phong trào bất tuân dân sự này ảnh hưởng mạnh mẽ đến chính quyền. Dù cuộc chiến pháp lý giữa các tập đoàn thuốc và người tiêu dùng còn tiếp diễn, nhưng hàng loạt tiểu bang đã mặc cả với các hãng thuốc để giảm giá cho người nghèo hay nới lỏng qui định nhập khẩu thuốc.

NGUYỄN AN NGUYÊN  (Nghiên cứu sinh kinh tế, Rice University, USA)

Source: www.tuoitre.com.vn